Bank sektorunun düşdüyü çətinliklərdən xilas olmaq üçün hökumətin atdığı addımlar bu sahədə vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Belə ki, artıq banklar üçün ciddi çətinlik sayılan problemli kreditlərin miqdarı sürətlə azalır.
Eyni zamanda, yaranmış vəziyyət banklara yenidən kredit portfelini genişləndirmək imkanı qazandırır. Amma belə görünür ki, bankların böyük əksəriyyəti hələ də onlara göstərilən bu dəstəyi düzgün qiymətləndirə bilmir. Ən azı o baxımdan ki, hökumət tərəfindən göstərilən dəstəyə rəğmən, banklar hələ də kreditləri yüksək faizlə verir. Eyni zamanda, yenə də hökumətin gözləntilərinə baxmayaraq, banklar real sektora lazımi qədər kredit ayırmaqdan qaçır. Halbuki, banklara dəstək verən hökumət tamam fərqli nəticələr istəyir. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, banklara dövlət dəstəyi beynəlxalq miqyasda da yüksək qiymətləndirilir. Hətta bu günlərdə beynəlxalq “Moody’s” reytinq agentliyi Azərbaycan bank sisteminə dair proqnozunu “sabit”dən “müsbət”ədək artırıb.
Qurum tərəfindən verilən proqnozda yaxın 12-18 ay ərzində bankların kredit qabiliyyətinin necə dəyişəcəyi barədə ehtimallar əks olunur: “İqtisadi artımın davam etməsi, dövlət tərəfindən ev təsərrüfatlarına göstərilən misilsiz dəstək bank sisteminə müsbət proqnoz veilməsini şərtləndirən başlıca amillərdir. Dünyada enerji daşıyıcıların əlverişli qiymətləri, ixracatın artması, iqtisadiyyatda qeyri-neft sektorlarının payının böyüməsi nəzərə alınmaqla 2019-2020-ci illərdə iqtisadi artım sürətinin 3 faizədək artmasını gözləyirik. Hökumətin həyata keçirdiyi islahatlar da ölkədəki iqtisadi artıma müsbət təsir göstərməlidir. Belə vəziyyətdə bankların balansını tarazlaşdırmaq, dövlətin ev təsərrüfatlarına dəstəyi sayəsində bank aktivlərinin daha da keyfiyyətli hala gələcəyini, problemli kreditlərin payının 2020-ci ilin sonunadək 10 faizdən aşağıya enməsini gözləmək olar. İlkin ssenarimizə görə, bankların mənfəətinin artması və mövcud risqlər nəzərə alınmaqla ölçülən aktivlərinin çoxalması sayəsində bütövlükdə bank sistemində kapital yetərliliyi göstəriciləri sabit qalacaq”. Hesabatda, həmçinin, pul-kredit və büdcə-vergi mühiti yaxşılaşdıqca hökumətin artıq ayrı-ayrı banklara yox, bütövlükdə bank sektoruna yardım etdiyi də bildirilir.
Xatırladaq ki, Prezident İlham Əliyevin bu il fevralın 28-də imzaladığı "Fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında" fərmanın icrası çərçivəsində bankların problemli kreditlərinin həlli istiqamətində əsaslı dönüş yaranıb. Nəticədə Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği azalmağa doğru gedib. Cari ilin ilk rübündə problemli kreditlərin ümumi kredit portfelində payı 11,9% təşkil edib. Amma ikinci rübdə bu göstərici daha da azalıb və ilin sonunda 10 faizdən aşağıya düşəcək. Bunların əvəzində dövlət banklardan kredit faizlərini aşağı salmağı, real sektora daha çox vəsait ayırmağı gözləyir. Amma banklar hələ də bunun əksinə gedir. Məsələn, araşdırmalar göstərir ki, banklar tərəfindən əhaliyə verilən kreditlərin 43%-i yenə istehlak kreditlərinin payına düşür. Əhali tərəfindən həddindən artıq miqdarda istehlak kreditlərinin götürülməsi isə perspektivdə yenidən problemli kreditlərin miqdarını artıra bilər. İndi isə görünür ki, banklar uzunmüddətli fasilədən sonra insanları yenidən istehlak krediti almağa təşviq edir. Mütəxəssislər bankların atdığı bu addımın gələcəkdə problemli kreditlərin sayının artmasına səbəb ola biləcəyini deyir. Eyni zamanda real sektora da az vəsait ayrılır. Müqayisə üçün bildirək ki, iqtisadiyyatın energetika və kimya sahəsinə 3,4%, kənd təsərrüfatına 3,8%, tikinti və daşınmaz əmlaka 2,8%, sənaye və istehsala isə 5,9% kredit ayrılıb. Bu, istehlak kreditləri ilə müqayisədə çox azdır. Digər tərəfdən, banklar tərəfindən istehlak kreditləri üçün müəyyən edilmiş faiz dərəcələri yüksəkdir. Eyni zamanda görünən budur ki, banklar əhaliyə istehlak kreditlərinin verilməsinə üstünlük verdikləri və iş adamlarını maliyyə çatışmazlığında saxlamağa çalışdıqları zaman özləri də yenidən maliyyə risqləri ilə üzləşirlər. Bu meyl isə bank sisteminin sabitliyini təhdid edir. Ən azından, bu hal problemli kreditlərin miqdarının yenidən artmasına rəvac verə bilər. Digər tərəfdən o da aydın görünür ki, kommersiya bankları real sektoru maliyyələşdirməkdə də maraqlı görünmür. Halbuki, dövlətin banklardan gözlədiyi addım onların biznes kreditlərinə daha çox vəsait ayırmasıdır. Ancaq görünən odur ki, banklar dövlətin bu istəyindən nəticə çıxarmır. Bu səbəbdəndir ki, hələ də real sektora yönəldilən kreditlərin həcmi ümumi kredit portfelində aşağı olaraq qalmaqdadır. Yəni kommersiya bankları real sektoru maliyyələşdirməkdə maraqlı deyillər. Görünən budur ki, istehlak kreditləri üçün faiz dərəcələri yüksək olduğu üçün bunda banklar maraqlıdır. Həmçinin real sektorda girovlarla bağlı problemlər var, kommersiya bankları girovlar olmadan vəsait, kredit verməkdə maraqlı deyillər. Rayonlarda isə cəlb edilən girovun təxminən 60 faizi həcmində kredit verilir. Daha böyük məbləğli kreditlər üçün daha bahalı girovların cəlb edilməsi tələb olunur. Bu da əksər hallarda real sektor üçün problemlər yaradır. Amma banklar hələ də bu həssas məqamları nəzərə almaq istəmir. Ekspertlərə görə, ölkədə verilən kreditlər istehsalı dəstəkləməyə qadir deyil.
Nahid SALAYEV
