ABŞ istiqrazları və dollar ətrafında baş verənlər dünya dövlətlərinin diqqətini bu mövzuya daha çox cəmləməkdədir. Son il yarım ərzində ABŞ istiqrazlarının satışının geniş vüsət alması və dövlətlərin dollarla saxlanan valyuta ehtiyatlarını azaltması Azərbaycanı da müvafiq addımlar atmağa vadar edir.
Xatırladaq ki, Dövlət Neft Fondunda saxlanan vəsaitlərin bir hissəsi məhz ABŞ istiqrazlarına yatırılıb. Amma real vəziyyət göstərir ki, son bir il ərzində Neft Fondu 800 milyon dollardan artıq istiqraz satıb. Prosesin davam etməsi gözlənir. Çünki dünya dövlətlərinin az qala hamısı, xüsusən də Rusiya, Çin, Yaponiya, Səudiyyə Ərəbistanı, Böyük Briitaniya və digərləri ABŞ istiqrazlarını satır. Bu şəraitdə ABŞ istiqrazlarının daha çox dəyər itirməsi qaçılmaz sayılır. Elə bu səbəbdən Azərbaycanın da aktivində olan ABŞ istiqrazlarının miqdarını azaltması məqbul sayılır. Hesab edilir ki, Azərbaycan qarşıdakı dövr ərzində əlində olan ABŞ istiqrazlarını azaltmaqda davam edəcək. Eyni zamanda ölkəmizin dollarla bağlı siyasətində də yeniliklər istisna olunmur. Əslində, Azərbaycan əlində olan dollar ehtiyatının bir hissəsini ötən ildən etibarən qızıla çevirir. Artıq Dövlət Neft Fondunun qızıl ehtyiatının həcmi 100 tona çatır. Amma qarşıdakı dövr ərzində bu göstəricinin daha da artması gözlənir. Ən azı o baxımdan ki, indi aparıcı beynəlxalq maliyyə qurumları belə dolların gələcəyi ilə bağlı heç də nikbin proqnozlar vermir. Xüsusən də Amerikanın aparıcı banklarından olan "JP Morgan Chase" investisiya bankının ekspertlərinin açıqlamaları heç də nikbinlik əks etdirmir. Analiktiklər bildirir ki, dollar qlobal ehtiyat valyutası kimi statusunu itirməkdədir. Bankın birja, əmtəə və faiz strategiyası mütəxəssisi Kreyq Kohen dolların 100 ilə yaxındır qlobal ehtiyat valyuta olduğunu və sadəcə amerikalıların deyil, dünyanın hər yerində bir çox sərmayəçinin portfelində məhz bu valyutaya üstünlük verdiyini bildirib: “Lakin dolların dünyaya hakim valyuta olması xüsusiyyətini itirəcəyinə inanırıq. Struktur səbəbləri və dövri maneələr səbəbilə yaxın zamanda dəyərini itirəcək”. Kohen qeyd edib ki, dollar ehtiyat valyuta statusunu düşünüldüyü kimi “1944 Bretton Woods” andlaşması ilə deyil, daha çox 1913-cü ildə ABŞ Mərkəzi Bankının qurulması ilə əldə edib. Növbəti illərdə Amerikanın daimi hala gələn xarici çatışmazlıqları dünya miqyasında keçərli pul olan dolları zəiflətməkdə davam edəcək: “Dollar hakim statusunu daim qoruyub saxlayacaq deyə bir reallıq yoxdur. Əksinə, minlərlə il əvvələ baxdığımızda dünyada “iqtisadi mərkəz” dəyişdikcə beynəlxalq hakim valyutanın də dəyişdiyini görürük. İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ qlobal istehsalın 25%-ni təşkil edirdi. Qərbi Avropa qüvvələrini də əlavə edəndə bu rəqəm 40-a çatırdı. Həmin dövrdən sonra iqtisadi dirçəlişin hərəkətverici qüvvəsi ABŞ və Qərb əleyhinə, Asiyaya doğru istiqamətləndi. Yüksək böyümə və qətiyyətli reformasiya ilə Çin bu iqtisadi dəyişikliyin mərkəzində yer alır. Son 70 ildə Çin dünya miqyasında istehsal payını 4 qat artırıb və 20% səviyyəsinə (ABŞ-la eyni) çatdırıb. Bu sahədə onun genişlənməsi də gözlənir”.
Mütəxəssis bildirib ki, Çin artıq sadəcə aşağı büdcəli məhsullar istehsal edən bir istehsalçı deyil: “Son dövrlərdə texnologiya kimi dəyərli sektorlara diqqət yetirilir. Çindən başqa, Hindistan da daxil olmaqla, Cənubi Asiya ölkələrinin də gənc əhalisi və daim artan texnoloji təcrübələri sayəsində böyümə performansları göstərir. Qərbdə Türkiyə və Ərəb yarımadası ilə başlayıb, Şərqdə Yaponiya və Yeni Zelandiyaya qədər uzanan, şimalda Rusiyadan cənubda Avstraliyaya qədər gedib çatan “Asiya İqtisadi Bölgəsi”nin qlobal istehsal kütləsi 50% olub. 2015-2030-cu illər dövründə gələcəyi təxmin edilən 30 trilyon dollarlıq orta sinif istehlak böyüməsinin sadəcə 1 trilyon dollarının Qərbdən gəlməsi gözlənir. Gələcək illərdə dünya iqtisadiyyatının ABŞ mərkəzli və dollar hakimiyyətində olan bir sistemdən Asiyanın daha çox güc sahibi olduğu yeni bir sistemə keçəcəyi düşünülür. Valyuta sahəsində bu, dolların digər valyutalar və qızıl kimi əmtəələrdən yaranan birja səbətinə qarşı dəyərini itirəcəyi anlamına gəlir”.
Kreyq Kohenin fikrincə, bankların ehtiyatda saxladıqları dollar miqdarına baxılanda dəyişikliyin çoxdan başladığını görmək olar: “Xüsusilə, 2008-ci il böhranından sonra dünya mərkəzi banklarının ehtiyatlarındakı dolların miqdarı 64%-dən 55%-ə düşüb. Avronun tədavülə girdiyi 1999-cu ildən bu yana ilk dəfə dünya mərkəzi bankları eyni anda dollar satıb avro almağa başlayıb. Qızıl alışı da rekord səviyyəyə məhz indi çatıb. 2018-ci ildə qızıl mərkəzi banklardan 1971-ci ildən bu yana ən yüksək tələbi görüb. Ard-arda 4 rüb yaşanan qızıl alış-verişləri isə qeydlərdə yer alan ən yüksək rekord səviyyəyə çatıb. Bu, məntiqlidir. Onu dəstəkləyən insanlar arasında minillik etibarlılığını saxlayan qızıl qətiyyəli şəkildə dəyər qaynağıdır. Bizim tövisyəmiz Asiya valyutalarına və qızıla üstünlük verməkdir”.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesabatına əsasən, dünyanın valyuta ehtiyatlarının təqribən 62 faizi dollarda saxlanır. Bu rəqəm avro, yen və yuanda saxlanan aktivlərdən iki dəfə çoxdur. Lakin "JP Morgan Shase"in baş iqtisadçısı Cim Qlassman bildirir ki, xarici ölkələrin ehtiyatlarında dolların toplanması heç də ona etimadın yüksək olması ilə bağlı deyil. O bunu belə izah edir: "Ticarət balansının pozulması inkişaf etməkdə olan ölkələrin valyutalarının güclənməsinə şərait yaradır, bununla da həmin ölkələrdən ixracatın qiyməti dünya bazarında daha da artır. Bunun baş verməməsi üçün inkişaf etməkdə olan bazarlar tez-tez dollar aktivlərinə, məsələn dəyəri, dollarda qiymətləndirilən və ABŞ bazarlarında satılan istiqrazlara yenidən yatırımlar edir. Amma artıq bu proses dayanır". Dünya mərkəzi banklarının valyuta ehtiyatlarına dair məlumatlar dolların rolunun uzun müddətdir ki, zəifləməkdə olduğunu göstərir. Avropa Mərkəzi Bankının dəyərləndirmələrinə əsasən, 2018-ci ildə Amerika valyutasının beynəlxalq ehtiyatlarda payı 61,7 faizə düşüb. Bu, son 20 il ərzində ən aşağı həddir.
Amerika tərəfi isə etiraf edir ki, milli valyutanın qlobal liderliyini itirməsi ölkəyə böyük problemlər gətirə bilər. Nyu-York Federal Ehtiyat Bankının vitse-prezidenti Linda Qoldberq bildirib: "Dolların əsas ehtiyat valyutası kimi hazırkı statusu ölkə iqtisadiyyatını xarici sarsıntılardan təcrid etməyə imkan verir. Valyutanın dünya bazarlarında öz dominant rolunu itirməsinin ilk növbədə emitent, yəni ABŞ üçün mənfi nəticələri olacaq". "JP Morgan"ın hesablamalarına görə, dolların dünya üzrə zəifləməsi bu ilin sonunda başlayacaq və Federal Ehtiyat Sistemi bu tendensiyanın qarşısını ala bilməyəcək. O da vurğulanır ki, gələn ilin ikinci yarısınadək dolların köklü şəkildə zəifləməsinin şahidi olacağıq. Məhz bu şəraitdə, bir çox ölkələr kimi, Azərbaycanın da dollarla bağlı yeni siyasət həyata keçirməsi tamamilə düzgün sayılır.
Nahid SALAYEV
