Cari ilin ötən dövrü ərzində olan vəziyyət çox aydın şəkildə nümayiş etdirir ki, dünya bazarlarında neftin qiyməti Azərbaycanın əvvəllər müəyyən etdiyi həddə çox yaxın olub. Xatırladaq ki, bu il dövlət büdcəsində neftin qiyməti bir barrel üçün 60 dollar müəyyən olunub. Amma ötən dövr ərzində bəzi hallarda neftin qiyməti 75 dollara belə yaxınlaşıb. Ümumiyyətlə, ilin ötən dövrü ərzində neft qiymətləri 60 dollardan aşağı düşməyib. Əksinə, bu həddən yuxarı olan qiymətlər Azərbaycanın neft gəlirlərinin nəzərdə tutulduğundan daha çox olmasına rəvac verib.
Hazırda dünya bazarlarında satılan Azərbaycan xam neftinin qiyməti 66 dollara yaxındır. İlin sonuna kimi qiymətlərin ən azı bu həddə qalması gözlənir. Bunu Beynəlxalq Valyuta Fondunun proqnozları da təsdiq edir. Qurum 2019-2020-ci illər üçün dünyada neftin qiymətlərinə dair proqnozunu neft markalarından asılı olaraq bir barrel üzrə müvafiq şəkildə 6,4 dollar artıraraq 65,52 dollara və 4,9 dollar artıraraq 63,88 dollara çatdırıb. Beynəlxalq Valyuta Fondunun “World Economic Outlook” hesabatında bu xüsusda bildirilir: “2018-ci ildə bir barrel neftin orta qiyməti 68,33 dollar olub. Bazar konyunkturuna əsasən 2019-cu ildə qiymət 65,52 dollar, 2020-ci ildə isə 63,88 dollar məbləğində ehtimal olunur”.
Qeyd edilən rəqəmlər cari il və ondan sonrakı dövr ərzində neft qiymətlərinin Azərbaycanın istədiyi həddə olacağını göstərir. Hesab edilir ki, “qara qızıl”ın qiyməti Yaxın Şərqdə davam edən gərginlik, ABŞ-ın xam neft ehtiyatlarının azalması və digər narahatlıqlar fonunda bahalaşır. Eləcə də İran və Britaniya arasında neft tankeri ilə bağlı insident bölgədə gərginliyin artmasına səbəb olur. Bütün bunlar neftin qiymətinin artan istiqamətli dəyişməsinə səbəb olan amillərdir. Hadisələrin gedişi, əslində İran və Britaniya arasında yaranan qalmaqallar üzündən neftin qiymətlərini daha sürətlə bahalaşdıra bilər. Çünki məsələyə ABŞ da qarışıb və qalmaqal fonunda Hörmüz boğazına əlavə hərbi qüvvələr cəmləşdirir. Belə vəziyyətdə İran yenidən boğazı bağlaya biləcəyi ilə hədələyir. İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi general-mayor Məhəmməd Baqiri bildirib ki, Hörmüz boğazını bağlaya bilərlər. Baş Qərargah rəisi deyib ki, kimsə Hörmuz boğazının təhlükəsizliyinə ziyan vurmadıqca, İran boğazın təhlükəsizliyini təmin edəcək: “İran öz neftini ixrac edəcəksə, digərləri də öz neftini ixrac edəcək. İranın Hörmüz boğazını bağlamaq niyyəti və iradəsi olarsa, bunu açıq-aşkar elan edəcək, var gücü ilə tam şəkildə bunu həyata keçirəcək”.
ABŞ-da mənzillənmiş “Schork Report“ yazır ki, bu halda neftin qiyməti qısa müddətdə 100 dollarlıq həddi keçəcək. Qurum ekspertlərinin fikrincə, geosiyasi risqlər yenidən neft bazarına qayıdıb: “İranla yaşanan gərginliklə yanaşı, məsələyə Çin amili də təsir edir. Xam neftə Çindən gələn tələbat da artmaqdadır. Məhz bu durumda İrandakı vəziyyət nəzarətdən çıxsa və ixracatda fasilələr yaransa, bunun qlobal neft qiymətlərinə nəhəng təsiri olacaq. İran neftinin ixracı tam dayanarsa və Hörmüz boğazından neftin keçişinin qarşısı alınarsa, neftin bir barrelinin qiyməti 100 dolları qısa müddətdə aşa bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, dünya neft bazarına çıxarılan ən çox neft məhz bu boğazdan keçir. İran bu addımı atarsa, hərbi münaqişələrə gətirib çıxara bilər. Bu halda isə neft qiymətlərinin daha da bahalaşacağının şahidi ola bilərik. Ümumiyyətlə, bu il ərzində neft bazarında qlobal bank və maliyyə sistemində müəyyən təlatümlər ola bilər. OPEC-in gedişləri də qiymətlərə təsir edir. Neft hasilatının məhdudlaşdırılması üzrə razılaşma qiymətlərin artımına xidmət edir, bu isə neft hasil edən ölkələrin büdcələrinə müsbət təsir göstərir”. Bəzi analitiklərə görə, ABŞ-İran gərginliyi nəticəsində, xüsusən Hörmüz boğazının bağlanması təhlükəsi neftin qiymətini 200 dollara qədər qaldıra bilər. İndilikdə isə dünya neft bazarının əsas tədarükçülərinin yerləşdiyi bölgədə hərbi qarşıdurma ehtimalı getdikcə artmaqdadır. Bu qarşıdurmaların mümkün meydanı kimi isə Hörmüz boğazı çıxış etməkdədir. Bundan əlavə, ”OPEC plus” formatı da məsələyə müsbət təsir edir. Xatırladaq ki, Vyanada ”OPEC plus” Nazirlərinin Birgə Monitorinq Komitəsinin 15-ci iclasında mövcud kvotalara dəyişiklik edilmədən neft hasilatının azaldılmasına dair “Əməkdaşlıq Bəyannaməsi”nin icra müddətinin daha 9 ay uzadılması reallaşdırılıb. Bütün bunlar qiymətlərə birbaşa təsir edir.
Britaniyalı ekspert Slavomir Raşevski bildirir ki, indi OPEC-də ən böyük neft hasilatçısı olan Səudiyyə Ərəbistanı, bütün siyasi təzyiqlərə baxmayaraq, hasilatı artırmağa meylli deyil: “Üstəlik, OPEC bu quruma daxil olmayan hasilatçılarla, ilk növbədə Rusiya Federasiyası ilə neft hasilatı kvotalarını əlaqələndirməklə məşğuldur. Neftin qiymətinin artım tendensiyasının daha nə qədər davam edəcəyinə gəlincə, bu iki amildən asılıdır. Birincisi, sanksiyalar səbəbindən cəlbediciliyini itirən İran neftinin azalması ilə yaranan boşluğun bazarda nə qədər tez doldurulacağı, ikincisi, ABŞ-la Rusiya arasındakı qarşıdurmanın nə qədər irəli gedəcəyi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu amillərin hər ikisi geosiyasətlə və gələcək perspektivlə əlaqədardır. Aydındır ki, Hörmüz boğazında baş verənlər də prosesə daha çox təsir etməyə başlayır”. Neft hasilatçısı olan Azərbaycan üçün mövcud qiymətlər əlverişlidir. Çünki hazırkı qiymətlər Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarının artmasına, büdcə proqnozlarına tam əməl edilməsinə şərait yaradır. Hazırda ölkənin tədiyyə balansı müsbətdir, valyuta bazarında tam sabitlikdir. Qiymətlərin bu həddə qalması makroiqtisadi sabitliyin də davamlı olması deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
