Dünya iqtisadiyyatında ciddi təhdid mənbəyinə çevrilən məqamlardan biri dəölkələrin xarici borcudur. Beynəlxalq maliyyə qurumlar artıq həyəcan təbili çalaraq bu gedişlə xarici borcun dünya iqtisadiyyatını yeni böhran mərhələsinə daxil edə biləcəyini bəyan edir.
azırda dünyada ən böyük xarici borca malik ölkə qismində ABŞ dəyərləndirilir. Hətta İkipartiyalı Siyasət Mərkəzinin son hesabatna əsasən, bu gedişlə ABŞ sentyabrın əvvəlində defoltla üzləşə bilər. Hesabatda defoltun - yəni dövlət borcu üzrə faiz və ya əsas məbləğin ödənilə bilinməməsinin əsas səbəbi kimi həddindən artıq aşağı vergi gəlirləri göstərilir. Qeyd olunur ki, bu il vergi gəlirlərinin artımı keçən illə müqayisədə 3 faizdən az olub. Bu rəqəmin 6 faiz olacağı gözlənilirdi. Analitiklər deyib ki, əgər Konqres təyin olunmuş dövlət borcu həddini qaldırmasa, ABŞ artıq sentyabrın əvvəlində bu həddi keçəcək.
Hesabatda, həmçinin qeyd olunur ki, Konqresin aşağı palatası iyulun 26-sı məzuniyyətə gedir və hələ də dövlət borcu həddinin qaldırılması məsələsi müzakirəyə çıxarılmayıb. İkipartiyalı Siyasət Mərkəzinin iqtisadi siyasət şöbəsinin rəhbəri Şay Akabas isə hesab edir ki, hökumətin dövlət borcuna dair müvafiq qərar vermədən məzuniyyətə getməsi düzgün deyil. Onun fikrincə, tezliklə dövlət borcuna dair müvafiq qərar qəbul edilməsə, Vaşinqton borc öhdəliklərini yerinə yetirə bilməyəcək. 2019-cu ilin əvvəlində ABŞ-ın dövlət borcu tarixdə ilk dəfə olaraq 22 trilyon dollar həddini aşıb. Bundan başqa, 2018-ci maliyyə ili ərzində Birləşmiş Ştatların büdcə defisiti 17 faiz artaraq 779 milyard dollara çatıb. Defisitin 2020-ci ildə 1 trilyon dolları keçəcəyi gözlənilir. Bununla yanaşı, dövlət borcu artım templərini saxlayacaq. Belə vəziyyətdə yeni qlobal maliyyə böhranının yenə ABŞ-dan başlanılması istisna olunmur. Amma problem təkcə ABŞ-dan qaynaqlanımr. Dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkələrinin də xarici borcu təhlükəli həddədir. Məsələn, Yaponiyanın borcu artıq 3 trilyon dollara çatır. Hollandiyada bu göstərici 2,5 trilyon dollar, Çində 2 trilyon dollar, İngiltərədə 8 trilyon dollar, Fransada bir o qədər, Rusiyada 500 milyard dollardır. Bir çox ölkələrdə borcun ümumi daxili məhsula nisbəti olduqca yüksəkdir və 100 faizlik həddi çoxdan keçib. Məhzz bu vəziyyət dünya iqtisadiyyatında ciddi təhdid mənbəyi qismində çıxış edir.
Ölkəmiz isə bu sahədə ən yaxşı mövqeyə sahib olanlar sırasında çıxış edir. Maliyyə Nazirliyinin məlumatına əsasən, cari il yanvarın 1-də Azərbaycanın xarici dövlət borcu 8 milyard 927.1 milyon ABŞ dollarına və ya 15 milyard 176.0 milyon manata bərabər olub. Nazirlik bildirir ki, xarici dövlət borcunun Ümumi Daxili Məhsulda (ÜDM) olan nisbəti 19 faiz təşkil edib. Cari ilin ilk yarısında isə xarici borc azalmağa doğru gedib. Onu da xatırladaq ki, bu il üçün nəzərdə tutulan büdcəyə görə, dövlət borclarının qaytarılması üçün 2 milyard 334,8 milyon manat ayrılıb. Bu, 2018-ci illə müqayisədə 72 milyon manat, yaxud 3,2% çoxdur. Görülən tədbirlər nəticəsində qarşıdakı dövrdə xarici dövlət borcunun səviyyəsinin ümumdaxili məhsula olan nisbəti daha da endiriləcək. Xatırladaq ki, xarici dövlət borcu beynəlxalq maliyyə institutlarından infrastruktur layihələri və maliyyələşmə proqramları üçün cəlb edilmiş kreditlərdən, həmçinin beynəlxalq maliyyə bazarlarında yerləşdirilmiş qiymətli kağızlardan ibarətdir. Azərbaycanın xalis maliyyə aktivlərinin yüksək olması isə ölkəyə borcu birdəfəyə bağlamaq imkanı da verir. Burada ən önəmli faktorlardan biri də budur ki, Azərbaycan xaricdən kredit alışını, demək olar ki, dayandırıb. Belə vəziyyətdə xarici borc məsələsində Azərbaycan daha uğurlu manevr etmək imkanı qazanır. Digər tərəfdən xatırladaq ki, bir müddət əvvəl dövlət başçısı tərəfindən “Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya” təsdiq edilib. Burada da əsas məqsədlərdən biri xarici borcun tədricən azaldılmasıdır. Belə ki, 2025-ci ildə Azərbaycanda xarici dövlət borcunun məbləğinin 2018-ci illə müqayisədə 9,7 milyard dollardan 6,5 milyard dollaradək azalması nəzərdə tutulur. Bu, ÜDM-də borc səviyyəsinin indiki 19 faizdən 12 faizədək azalması deməkdir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) Azərbaycan üzrə missiyasının yeni rəhbəri Nataliya Tamirisa da ölkəmizdə borcla bağlı görülən işləri yüksək qiymətləndirir: “Azərbaycan hökumətin dövlət borcu idarəçiliyi strategiyasını alqışlayırıq və onun xarici valyuta ilə ifadə edilmiş borc öhdəliklərini azaltmaq niyyətini dəstəkləyirik”.
N.Tamirisanın sözlərinə görə, Azərbaycan hökuməti ilə borclanma ilə bağlı Valyuta Fondu hər hansı bir danışıqlar aparmır: “BVF 2005-ci ildən bəri Azərbaycana kredit verməyib. Azərbaycan BVF-dən maddi yardım istəməyib və bu tip yardımlara ehtiyacı yoxdur. Hazırda Beynəlxalq Valyuta Fondundan borc almaqla bağlı hər hansı bir danışıqlar aparılmayır. Ötən ay Azərbaycana baş tutmuş səfərimizin əsas məqsədi BVF-nin Əsasnaməsinin dördüncü maddəsi üzrə məsləhətləşmələr aparmaqdır. Belə məsləhətləşmələr Fondun üzv ölkələrlə apardığı dialoq siyasətinin bir hissəsidir. Əsasnamənin bu maddəsi üzrə məsləhətləşmələr çərçivəsində Fondun missiyası iqtisadiyyatda baş verən inkişafını qiymətləndirib və ölkənin iqtisadi və maliyyə vəziyyətini müzakirə edib iqtisadiyyatın icmalını hazırlayırıq. Biz geniş tərəfdaşlarla görüşürük, onlar arasında ölkə rəhbərliyi, biznes və maliyyə ictimaiyyəti və digər maraqlı tərəflər var. Müzakirə etdiyimiz əsas mövzular isə iqtisadi icmal və risklər, fiskal və monetar siyasət, maliyyə sektorunda problemlər və struktur islahatlarıdır. Dediyim kimi Azərbaycan BVF-dən maddi yardım istəməyib və ona ehtiyacı yoxdur. Beynəlxalq Valyuta Fondunun qaydalarına əsasən BVF-dən götürülmüş hər hansı borc “Xüsusi Borcalma Hüquqları”na əsasən hesablanır. Bu hesab vahidinin dəyəri sərbəst istifadə edilən valyutalar səbətinə əsaslanır. Bizim fikrimizcə, yaxşı fəaliyyət göstərən yerli borc bazarının inkişafı vacibdir. Belə bir bazar hökumət üçün sabit bir maliyyə mənbəyi təmin edə və digər kapital bazarlarının inkişafına təkan verə bilər. Bu baxımdan, hökumətin kapital bazarının inkişaf strategiyasını hazırlamaqda əsas tərəfdaşlarla məsləhətləşmələrini önəmli hesab edirik”. Hazırda Azərbaycan hökuməti xaricdən yox, daxili mənbələrdən borc alınması strategiyasını həyata keçirir və bu da xarici borc miqdarını sürətlə azaldır.
Tahir TAĞIYEV
