Dünya dövlətlərinin müasir inkişaf mərhələsi iqtisadi müstəvidə tərəqqiyə, münasibətlərin qurulmasına artıq tam yeni bir yanaşma tərzi sərgilənməsi ilə müşayiət edilməkdədir. İlk növbədə o baxımdan ki, indiki dövrdə iqtisadiiyat özü konkret dövlətlərin əlində ən böyük güc vasitələrindən birinə çevrilib. Klassik deyimlə yanaşılsa, iqtisadiyyat artıq bazis yox, üstqurum səviyyəsinə yüksəlib. Elə bundan irəli gəlir ki, indi bir sıra dünya dövlətləri məhz iqtisadi metodlar vasitəsilə təzyiq alətlərini işə salıb istəklərinə nail olmağa çalışır. Müasir dünya qeyd olunan xüsusda modern nümunələrlə kifayət qədər zəngindir.
Məhz belə bir şəraitdə müstəqil, seçdiyi kursa uyğun inkişaf yolunda uğurla irəliləmək istəyən ölkələr qarşısında duran başlıca vəzifələrdən biri istənilən kənar iqtisadi təzyiqə sinə gərə bilmək, makroiqtisadi tarazlıq mühitini qorumaqdır. Bu kateqoriyaya daxil olan ölkələr uğurlu inkişafları ilə beynəlxalq miqyasda güclü müstəqil subyekt qismində çıxış etməyi layiqincə bacarır. Buna konkret misal qismində isə sürətli inkişafı ilə özünəməxsus model yarada bilən Azərbaycanı göstərmək mümkündür. Birmənalı həqiqətdir ki, Azərbaycanda mərhum prezident Heydər Əliyevin yaratmış olduğu mükəmməl inkişaf doktrinasının uğurlu tətbiqi nəticəsində ölkə iqtisadiyyatının yüksəlişi dönməz xarakter alıb. Bu əsasda Prezident İlham Əliyevin yaratdığı yeni makroiqtisadi platforma isə Azərbaycanın daha dinamik tərəqqisinə rəvac verib. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan ekspertlərin fikri bir məqamda uzlaşır ki, bu gün ölkəmizdə makroiqtisadi sabitliyin qorunub saxlanması, enerji, ərzaq və ekoloji təhlükəsizliyin təmin olunması, iqtisadiyyatın diversifikasiyası, bütün sahələrdə inkişaf strategiyasının uğurla həyata keçirilməsi nəticəsində indi Azərbaycan Cənubi Qafqazın lideri olmaqla yanaşı, həm də dünyanın ən sürətli inkişaf tempinə malik ölkələrindən biridir. Belə bir nəticənin əldə olunması isə heç də asan olmayıb, uzaqgörən siyasətin məntiqi nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Məhz bu siyasət ölkənin təbii sərvətlərindən məharətlə faydalanmaqla müasir iqtisadi inkişafın əsaslarını yaradıb. Dünyanın bir çox ölkələri təbii sərvətlər baxımından Azərbaycandan xeyli zəngin olsalar da, onlarda ölkəmizdə qeydə alınan dinamik tərəqqi müşahidə olunmur. Bu da təbii sərvətlərdən istifadənin özünün nə dərəcədə böyük iqtisadi, siyasi peşəkarlıq tələb etdiyini aydın surətdə nümayiş etdirir. Azərbaycanda məhz təbii sərvətləri ölkənin inkişafına yönəldən strategiya sayəsində ölkənin təbii sərvətlərindən səmərəli istifadə mümkün oldu, bunun həyata keçirilməsi üçün ilkin mərhələdə Milli Neft Strategiyası hazırlandı. Sözügedən strategiyanın əsas məqsədi ölkənin malik olduğu təbii sərvətlərdən, ilk növbədə isə neft və qaz ehtiyatlarından xalqın rifahı naminə səmərəli istifadənin təmin edilməsindən ibarət idi. Fundamental əsaslara malik Milli Neft Strategiyasının özülündə duran başlıca məqamlar Azərbaycana xarici investisyanın cəlb olunması, müasir texnologiyanın ölkəyə gətirilməsi, şaxələndirilmiş ixrac sisteminin yaradılması idi. Bütün bunlardan sonra neft və qaz satışından əldə edilən gəlirlərin effektiv idarə edilməsi və istifadə olunması ən başlıca məqsədlər sırasında yer alırdı. Məhz bu hədəfə nail olmaq məqsədilə mərhum prezidentin müvafiq Fərmanı əsasında 1999-cu ildə ölkənin suveren fondu olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) əsası qoyuldu. Bu zaman həm ən qabaqcıl dünya təcrübəsi, həm də Azərbaycan şəraitinə uyğun reallıqlar nəzərə alındı. Ötən iyirmi il ərzində ARDNF-in ölkə iqtisadiyyatında, makroiqtisadi stabilliyin təminatında rolu onun yaradılmasının nə dərəcədə mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini aydın surətdə təsdiqlədi. Danılmaz həqiqətdir ki, ARDNF yaradıldığı vaxtdan indiyə qədər olan müddətdə Azərbaycan iqtisadiyyatının məhək daşlarından birini təşkil edir. Fəaliyyəti dövründə çoxməqsədli suveren fond kimi özünü təsdiq etməyi bacaran ARDNF bu gün də ölkədə makroiqtisadi sabitliyin təmin edilməsində mühüm rol oynayır, eyni zamanda Azərbaycan xalqının sərvətinin yığılmasını, səmərəli idarə edilməsini və gələcək nəsillər üçün saxlanılmasını təmin edir. Qurum, həmçinin, ölkənin iqtisadi inkişafını təmin etmək məqsədilə müxtəlif mühüm sosial iqtisadi layihələrin maliyyələşdirilməsini həyata keçirir. İlk mərhələdə ARDNF-in əsas gəlir mənbəyi neft və qazın satışından əldə olunurdusa, artıq bura digər gəlir mənbələri də əlavə edilib. Qurum uzunmüddətli investor kimi müxtəlif investisiya alətlərini özündə birləşdirən investisiya portfelinə malikdir. Ötən dövr ərzində müxtəlif istifqamətlərdə yatırılan sərmayələr, həmçinin valyuta ehtiyatlarının uğurla idarə edilməsi artıq ARDNF-in digər mənbələrdən də böyük həcmdə vəsait əldə etməsinə gətirib çıxarır. Elə bunun nəticəsidir ki, dünyada qlobal maliyyə böhranının təsirlərinin hələ də səngiməməsinə baxmayaraq, Azərbaycanın valyuta ehtiyatları artır.
Neft Fondunun icraçı direktoru Şahmar Mövsümovun bu xüsusda aşağıdakı fikirləri xüsusi diqqət cəlb edir: “2019-cu ilin ilk rübündə ARDNF-in aktivləri Fondun tarixində ilk dəfə olaraq 40 milyard ABŞ dollarını keçib. Belə ki, 2019-cu ilin 31 mart tarixinə Fondun aktivləri 2019-cu ilin əvvəlinə (38 515,2 milyon ABŞ dolları) nisbətən 4,56% artaraq 40 273,3 milyon ABŞ dollarına bərabər olub. Fondun aktivlərində artım əsasən Fondun büdcə gəlirləri, o cümlədən vəsaitlərin idarə edilməsindən əldə edilən gəlirlərin artması ilə bağlı olub. Neft Fondunun aktivlərinin artımı ölkə Prezidenti İlham Əliyevin həyata keçirdiyi və sosial-iqtisadi islahatların aparılması yolu ilə uzunmüddətli dayanıqlı iqtisadi artıma yönəldilmiş siyasətin tətbiqinin effektivliyini bir daha sübut edir”. Onun sözlərinə görə, ARDNF neft və qaz satışından gəlir əldə etməklə yanaşı, uzunmüddətli investor kimi öz investisiya portfelinə yüksək gəlirliliyə malik aktivlər daxil etməyə başlayıb. Bununla bərabər, qurum daim qlobal bazarlarda baş verən prosesləri izləyir və eyni zamanda investisiya portfelinin şaxələndirilməsi və qiymət dəyişkənliyi risqinin azaldılması prinsiplərini öz fəaliyyətində rəhbər tutur: “2012-ci ildən etibarən qüvvəyə minmiş yeni investisiya siyasətinə əsasən isə ARDNF-in investisiya portfelinə daşınmaz əmlak və digər yeni investisiya alətləri daxil edilib. Sözügedən strategiyanın həyata keçirilməsində əsas hədəf ARDNF-in investisiya portfelinin müxtəlif maliyyə alətləri üzrə diversifikasiyası və gəlirliliyinin artırılması olub. Daşınmaz əmlak bazarının ümumi vəziyyətinin, eyni zamanda bu sahədə son trend və yeniliklərin araşdırılmasından sonra ARDNF-nin daşınmaz əmlak üzrə investisiya strategiyası illik əsasda yenilənir. 2019-cu il üzrə daşınmaz əmlak strategiyasına əsasən Fond Şimali Amerika, Avropa, Asiya və Sakit Okean hövzəsi regionlarında yerləşən bir sıra inkişaf etmiş ölkələrin müxtəlif tipli daşınmaz əmlak obyektlərinə birbaşa, müştərək və yaxud daşınmaz əmlak fondları vasitəsilə investisiyaları nəzərdə tutur”.
Qeyd edək ki, daşınmaz əmlak obyektlərinə sərmayə qoyuluşu təcrübədə özünü kifayət qədər yüksək səviyyədə doğruldub. Məsələn, 2018-ci ilin nəticələrinə əsasən, ARDNF-in investisiya portfelinin gəlirliliyinə ən çox müsbət töhfə vermiş investisiyalar daşınmaz əmlak investisiyaları olub. 2018-ci ilin sonuna bu istiqamət üzrə müvafiq gəlirlilik 9,9% təşkil edib ki, bu da 2017-ci ilin müvafiq göstəricisi ilə müqayisədə 5,2% çoxdur. Neft və qaz satışından, yatırılan investisyalardan, vəsaitlərin əldə olunmasından gələn gəlirlər isə Azərbaycanın inkişafı məqsədilə uğurla istifadə olunur. Məsələn, faktdır ki, ölkədə genişmiqyaslı infrastruktur layihələrinin reallaşmasında, eləcə də qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsinə xidmət edən digər işlərin görülməsində ARDNF-dən büdcəyə ayrılan vəsaitlər xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Aparılan hesablamalar göstərir ki, 2001-ci ildən cari il martın 31-dək ARDNF 100 milyard dollardan çox vəsaiti ölkənin sosial-iqtisadi tərəqqisi naminə ən mühüm məsələlərin həllinə, strateji əhəmiyyətli infrastruktur obyektlərinin inşası və yenidən qurulması üzrə layihələrin maliyyələşdirilməsinə yönəldilib, dövlət büdcəsinə böyük həcmdə vəsait transfert edilib. Bu dövr ərzində ən ağır şəraitdə yaşayan qaçqın və məcburi köçkünlərin sosial-məskunlaşma məsələlərinin həlli ilə bağlı tədbirlərin maliyyələşdirilməsinə ARDNF 2,32 milyard manat sərf edib. Məhz həmin vəsaitlər hesabına qaçqın və məcburi köçkünlər üçün 100-dən çox yaşayış qəsəbəsi tikilib, onların sosial-məişət vəziyyəti yaxşılaşdırılıb. Fondun maliyyələşdirdiyi layihələr sırasında Bakının su təchizatı ilə bağlı problemlərinin əsaslı şəkildə həllini təmin edən Oğuz-Qəbələ zonasından paytaxta su kəmərinin çəkilməsi və Samur-Abşeron suvarma sisteminin yenidən qurulması layihələri mühüm yer tutub. ARDNF Azərbaycan gənclərinin xarici ölkələrdə təhsili üzrə Dövlət Proqramının maliyyələşdirilməsinə 212,7 milyon manat sərf edib ki, bununla da Azərbaycana minlərlə ən müasir tələblərə cavab verən mütəxəssis qazandırıb. Bütün bunlar qurum tərfindən ayrılan vəsaitlərin Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkiaşfında hansı mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini aydın surətdə nümayiş etdirir.
ARDNF-in maliyyələşdirdiyi digər layihələr isə qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycanın sosial-iqtisadi tərəqqisinə daha böyük töhfələr verməkdə davam edəcək. Qurumun sərmayə yatırdığı belə layihələrə misal olaraq Bakı-Tiflis-Ceyhan əsas ixrac boru kəmərini, Azərbaycan təbii qazının Avropaya nəqlini nəzərdə tutan Cənub Qaz Dəhlizini, Türkiyədə “Star” neft emalı kompleksinin tikintisini, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xətti layihəsini göstərmək olar ki, bu layihələrin ərsəyə gəlməsinin Azərbaycana uzun illər ərzində böyük dividendlər qazandıracağı şübhə doğurmur. Ölkədə maliyyə sabitlyinin təmin edilməsində də ARDNF vacib rol oynayır. Onun valyuta hərraclarında uğurlu əməliyyatları bu gün manatın sabitlyində heç də az rol oynamır. Bütün bu qeyd edilənlər ARDNF-in suveren fond kimi ölkənin iqtisadi inkişafında, makroiqtisadi stabilliyin təminatında hansı mühüm missiyalar həyata keçirdyini aydın surətdə nümayiş etdirir.
Samirə SƏFƏROVA
ARDNF-in yaradılmasının 20-ci ildönümü münasibətilə “Suveren fondların inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadiyyatında rolu: Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun timsalında” mövzusunda keçirdiyi müsabiqəyə təqdim olunur.
