Dünya maliyyə sahəsində baş verənlər yaxın tezlikdə ABŞ dolları ilə bağlı tamamilə yeni vəziyyətin yaranacağını göstərir. Məsələ burasındadır ki, ABŞ-ın dollardan iqtisadi təzyiq aləti kimi istifadə etməsindən sonra Amerika valyutasına alternativlərin tapılması üzərində fəaliyyət genişlənir. Bu hal özünü iki məqam üzrə daha aydın surətdə göstərir. Belə ki, müxtəlif ölkələr artıq qarşılıqlı ticarətdə tədricən dollardan imtina edir. Avropa İttifaqına daxil olan ölkələr, eləcə də Çin, Rusiya, Türkiyə, İran, Hindistan, Venesuela və digərləri artıq tiacarətin müəyyən hissəsini milli valytalarda, yaxud da avro və yuanda həyata keçirir. Eyni zamanda bir çox ölkələr, xüsusən də Çin və Rusiya dollar ehtiyatını tədricən qızıla çevirir. Rusiya bu istiqamətdə daha genişmiqyaslı fəaliyyət göstərir.
Rəsmi Pekin də qlobal iqtisadiyyatdakı risqlərdən qaçmaq üçün maliyyə bazasını dollardan qızıla çevirir. Çin bu istiqamətdə təkcə cari ilin ötən dövründə 500 milyon dollarlıq qızıl alıb. Çin Dövlət Valyuta İdarəsi bildirib ki, ölkənin Mərkəzi Bankı 79 milyard dollar olan qızıl aktivlərini artıq 79 milyard 498 milyon dollara çatdırıb. Mütəxəssislər Çinin bu addımı ABŞ-la yaşanan ticari gərginliyə görə atdığını deyir. Vuhan Universiteti Maliyyə və Qiymətli kağızlar İnstitutunun müdiri Donq Denqksin qeyd edir ki, qlobal sistemdə hegemoniya qurmağa çalışan ABŞ-ın etibarlılığı azalır. Bunun nəticəsində bir çox dünya ölkələri maliyyə bazasını dollarla saxlamağa çəkinir. Buraya Yaponiya, Hindistan və Almaniya kimi ölkələr də daxildir. Bu arada isə Rusiya və Çin dollara qarşı daha bir addım atıb. Belə ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin və Çin Xalq Respublikasının sədri Si Szinpin ticarətdə milli valyutadan istifadəni daha da genişləndirmək məqsədi ilə müqavilə imzalayıblar. Vladimir Putin bu xüsusda bildirib: "Çinlə ikili ticarətdə rubl və yuandan istifadəni daha da genişləndirmək və dünya bazarında qeyri-sabitlik kontekstində bank xidmətlərinin davamlılığını təmin etmək məqsədilə hökumətlərarası müqavilə imzalamışıq". Digər tərəfdən, Rusiya neft və qazını dollarla yox, avro və yuanla satmağa hazır olduğunu bildirib. Artıq bu xüsusda Avropa ölkələri ilə danışıqlar gedir. Eyni zamanda, Rusiya enerji məhsullarının ödənişini rublla qəbul etməyə də hazır olduğunu bildirir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, “Qazprom neft” Ermənistana neft məhsullarının rublla tədarükünə başlayıb. “Qazprom neft”in rəhbəri Aleksandr Dyukov bununla bağlı qeyd edib: “Bizim müqavilələr imkan verir ki, istənilən an yuan və ya avro ilə hesablaşmalara keçək. Biz bu ildən etibarən Ermənistana rublla neft məhsullarının tədarükünü başlatmışıq. Bizim planımız yaxın zamanlarda Avrasiya İttifaqı çərçivəsində rublla tədarükə keçməkdir”. Xatırladaq ki, Rusiya Azərbaycanla da ticarətdə milli valyutadan istifadədə maraqlı olduğunu bəyan edib.
Ekspertlər hesab edir ki, Avropa İttifaqı, Çin, Rusiya, Hindistan, Türkiyə kimi böyük ölkələr və iqtisadi güc sahiblərinin dollara qarşı indiki fəaliyyəti davam edərsə, ABŞ valyutasının hegemonluğuna son qoyulması qaçılmaz olacaq. Əslində, dünya ticarətində dolların payının getdikcə azalması artıq bu prosesin başlandığını göstərir. Belə vəziyyətdə hesab edilir ki, Azərbaycan da, digər ölkələr kimi, bu gedişlə valyuta ehtiyatlarında dolların payını azaltmalı olacaq. Xatırladaq ki, ölkəmiz son dövrlərdə dollar ehtiyatının bir hissəsini qızıla çevirib və bu prosesin daha da genişlənməsi gözlənir. Digər tərəfdən, ABŞ iqtisadiyyatında baş verənlər, xüsusən də dolların kursundan istifadə edilməsi ilə başlanan valyuta savaşı da Amerika pulu üçün təhdidlərin artdığını göstərir. Bu hal artıq ABŞ-ın özündə də ciddi narahatlığa səbəb olub. ABŞ-ın ticarət naziri Uilbur Ross bu xüsusda deyib: "ABŞ dollara nisbətdə milli valyutasının dəyərini qəsdən aşağı salan ölkələrə əlavə rüsumlar tətbiq edə bilər. Xarici dövlətlər artıq pul siyasəti ilə amerikalı işçilərə və müəssisələrə zərər vura bilməyəcək". O əlavə edib ki, milli valyutanın məzənnəsi ilə manipulyasiya edən ölkələrin müəyyənləşdirilməsi üzrə meyarlar hazırlayacaqlar. Manat-dollar nisbətində son iki ildə yaranan vəziyyət fonunda bu hal ölkəmiz üçün də maraq doğurur. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov bildirir ki, burada söhbət valyuta səbətinə daxil olan valyutaların ABŞ dollarına nisbətən məzənnəsinin dəyişdirilməsindən gedir: "Azərbaycan manatı valyuta səbətinə daxil deyil. Manatın məzənnəsinin dəyişməsi ABŞ dollarının qlobal mövqeyinə təsir göstərmir. Azərbaycanla ABŞ arasındakı ticarət dövriyyəsi də böyük deyil. Bu baxımdan güman etmirəm ki, söhbət manata aid ola bilər. Daha çox aparıcı ölkələrin, xüsusən də avronun, yuanın, yenin məzənnəsinin ABŞ dollarına nisbətən dəyişməsindən söhbət gedir. Burada yanaşma ondan ibarətdir ki, məhz həmin valyutaların dollara nisbətən məzənnəsinin yumşalması ABŞ-ın həmin ölkələrə ixrac imkanlarının azalmasına və bu ölkələrdən ABŞ-a daha çox məhsulların ixrac edilməsinə gətirib çıxarır. Ona görə də ABŞ xarici ticarətdə mövqelərini qorumaq üçün bu addımı atır". Onun sözlərinə görə, bu baxımdan həmin qaydaların manata tətbiq edilməsi gözlənilmir: "Çünki nəticə etibarı ilə söhbət qlobal ticarətdə payı olan ölkələrlə münasibətlərdə valyuta məzənnəsinin dəyişməsindən gedir. Düşünürəm ki, bu, inkişaf etməkdə olan ölkələrə tətbiq edilən bir prosedur deyil. Əsas məqsəd ABŞ-ın qlobal bazarda rəqibi olan ölkələrlə münasibətdə bu qaydaların tətbiq edilməsidir. Bu addımlar atılarsa, ABŞ, xüsusən də qlobal rəqiblərinə qarşı, yeni sərt tədbirlər həyata keçirə bilər. Söhbət qlobal ticarətdə daha çox payı olan ölkələrdən gedir. O baxımdan Azərbaycana qarşı sərtləşdirici addımların atılması və manatın məzənnəsinin bu aspektdən qiymətləndiriləcəyi gözlənilmir".
Ekspertin fikrincə, milli valyutanın sabit yox, bazar dəyərinin olması vacibdir: "Stabil valyutanın müsbət hal olması birmənalı qəbul olunmur. Çünki süni şəkildə milli valyuta stabil ola bilər, amma bu, iqtisadiyyat üçün müsbət hal kimi qiymətləndirilməyə bilər. Digər ölkələr ona görə milli valyutanın məzənnəsinin aşağı salınmasında maraqlıdır ki, bu onların ixrac imkanlarını artırır. Milli valyuta dollara nisbətən ucuz olursa, bu, həmin ölkənin ixrac imkanlarının artırılması və idxalın azalması anlamına gəlir. Həmin ölkələr milli valyutanı ucuzlaşdırmaqda ona görə maraqlı olur ki, ABŞ bazarına daha çox məhsul ixrac edə bilsin". İstənilən halda, baş verənlər valyuta savaşlarının artıq getdikcə qızışmaqda olduğunu göstərir və burada, bir çox valyutalardan fərqli olaraq, manatın sabit mövqedə qalması proqnozlaşdırılır.
Tahir TAĞIYEV
