Ölkədə qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi, bu sahənin ixracda payının artırılması prioritet məsələlərdən biridir. Bütün bunlarda əsas məqsəd ölkə iqtisadiyyatının neftdən asılılığını minimum səviyyəyə endirməkdir. Ancaq statistik rəqəmlərə baxanda görürük ki, qeyri-neft ixracı əvvəlki illərlə müqayisədə artmaq əvəzinə azalıb.
Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, 2012-ci ildə Azərbaycanın qeyri-neft ixracı 1,9 milyard dollar olub. Ancaq 2017-2018-ci illərdə bu göstərici azalaraq 1,5-1,6 milyard dolları arasında dəyişib. Halbuki, bu müddətdə 1dollar rəsmi olaraq 1,7 manata qədər bahalaşıb. Ən başlıcası isə, 2017-2018-ci illər ərzində ölkədə qeyri-neft sektorunu stimullaşdırmaq üçün genişmiqyaslı təşəbbüslər göstərilib, müxtəlif proqramlar qəbul edilib, layihələrin həyata keçirilməsinə start verilib. Ancaq bütün bunlara rəğmən, qeyri-neft ixracının həcmini devalvasiyadan əvvəlki səviyyəyə çatdırmaq hələ ki, mümkün olmayıb.
Adətən daxili devalvasiya idxalı bahalaşdırır, yerli istehsala dəstək verir. Xarici devalvasiya isə əksinə, idxalı ucuzlaşdırsa da, yerli istehsalın rəqabət qabiliyyətini azaldır. Azərbaycanda devalvasiyadan əvvəl tez-tez belə fikirlər səslənirdi ki, manatın dollara nisbətdə baha olması yerli istehsalın rəqabət qabiliyyətini aşağı salır və bu da ixraca mənfi təsir göstərir. 2015-ci ildə manat 2 dəfə devalvasiyaya məruz qaldı. Uzun müddət ABŞ dollarına münasibətdə sabit olan manat il ərzində 50 faizə qədər dəyər itirdi. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, ölkədə devalvasiyanın mal ixracına töhfəsi hələ ki, nəzərə çarpmır.
Bütün bunların fonunda, Azərbaycanda əvvəlki illərlə müqayisədə qeyri-neft ixracı niyə azalıb? Ekspertlər bunun səbəbini nə ilə əlaqələndirirlər?
Müslüm İbrahimov: “İxracdan əldə edilən vəsaitlər aşağı düşsə də, gəlir norması daha yüksəkdir”
Məsələyə münasibət bildirən iqtisad elmləri doktoru Müslüm İbrahimovun sözlərinə görə, bunun bir neçə səbəbi var: “Neftin dünya bazarında ucuzlaşması səbəbindən gəlirlər azaldı. Daha sonra manat devalvasiyaya məruz qaldı. Azərbaycanda qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi ilə bağlı islahatlara start verildi. Reallıq ondan ibarətdir ki, ölkə iqtisadiyyatının yenilənməsi baş verir. Son iki-üç ildə qeyri-neft məhsullarının istehsalına daha çox diqqət göstərilir. Bununla əlaqədar idxal artdı. Nəyə görə? Ona görə ki, bununla bağlı lazım olan avadanlıqlar gətirilir. İxrac ona görə azalıb ki, qeyri-neft sektoruna aid olan istehsal, emal, qida və digər sənaye sahələri yenidən rekonstruksiya olunur. Təkcə xammalın yox, bir neçə mərhələdə emal olunmuş məhsulun ixrac edilməsi nəzərdə tutulub. Bütün bu proseslər ixracın azalmasına gətirib çıxardı. O səbəbdən əvvəlki illərlə müqayisədə qeyri-neft ixracında azalma var. Nəzərə almaq lazımdır ki, iqtisadiyyatın rekonstruksiyası vaxt aparır. Bu zaman istehsal və ixracda azalmanın olması qaçılmazdır. Yeni məhsulların istehsalı, bununla bağlı müqavilələrin imzalanması, yeni bazarların axtarılması, tapılması və s. vaxt tələb edir. Sözügedən səbəblər üzündən ixrac azalmağa başladı. Bənzər problemlə Rusiya da üzləşdi, amma artıq bu ölkənin ixracı artmağa başlayıb. Digər tərəfdən, bu gün Azərbaycan elə məhsullar ixrac edir ki, beş il əvvəl bunu etmirdi. İxracdan əldə edilən vəsaitlər aşağı düşsə də, gəlir norması daha yüksəkdir. Ona görə ki, müyyən məhsullar əvvəl xammal və yarımxammal formasında satılırdı. İndi isə həmin məhsullar emal olunaraq yüksək qiymətə satılır. Bu isə o deməkdir ki, mənfəət norması daha yüksək olur. Mənfəət norması deyəndə söhbət əlavə dəyərin daha da yüksək olmasından gedir”.
Vidadi ORDAHALLI
