Həyata keçrilən sosial-iqtisadi islahatlar, əhalinin maddi rifah halının yüksəldilməsi istiqamətində atılan addımların bu gün cəmiyyətdə böyük məmnunluqla qarşılandığı təkcə ölkədə yox, beynəlxalq miqyasda da açıq etiraf edilir.
Belə vəziyyətdə islahatların daha geniş miqyas alması, eyni zamanda bunun əhalinin maddi durumuna daha müsbət təsir göstərməsi üçün diqqət mərkəzində yer alan başlıca məqamlardan biri də ölkədə "kölgə iqtisadiyyatı"nın aradan qaldırılmasına nail olmaqdır. Son dövrlər ərzində bu istiqamətdə genişmiqyaslı işlər görülməsi isə yaxın perspektivdə qeyd olunan istiqamətdə ciddi nailiyyətlər əldə edilməsini istisna etmir.
Proseslər göstərir ki, Azərbaycan “kölgə iqtisadiyyatı” problemini həll etməkdə qərarlıdır və bununla ilgili vergi, eləcə də gömrük sistemində islahatların daha da dərinləşməsi qeyd olunanların əyani təsdiqidir. Bu xüsusda Vergilər Nazirliyi özü də bəyan edir ki, Vergi Məcəlləsinin 300-dən çox maddəsinə edilən dəyişikliyin əksəriyyəti məhz "kölgə iqtisadiyyatı"nın aradan qaldırılmasına yönəldilib. Qurum onu da bildirir ki, 2019-cu il üzrə vergi xidmətinin əsas prioritetləri dəyişməz qalır. Bu, ilk növbədə, "kölgə iqtisadiyyatı"nın aradan qaldırılması istiqamətində görüləcək işlərdir. İndilikdə "kölgə iqtisadiyyatı"nın aradan qaldırılması üçün vergidən yayınmanın miqyasının azaldılması, gəlirlərin leqallaşdırılması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirilir. Buraya, ilk növbədə, vergi qanunvericiliyinə edilmiş dəyişikliklər və vergi-gömrük əlaqələndirilməsi yolu ilə uçotun izlənilməsi imkanlarının bərqərar olması, yəni vahid risq platformasının yaradılması daxildir. Eyni zamanda, özəl sektorda çalışan işçilərin əməkhaqqından tutulan gəlir vergisi üzrə vergi yükünün əhəmiyyətli dərəcədə azaldılması, əmək müqaviləsi bağlamadan işçilərin işə cəlb olunmasına görə işəgötürənə tətbiq edilən maliyyə sanksiyalarının artırılması, xərclərin sənədlərlə rəsmiləşdirilməməsinə və vergidən azad olunan gəlirlərin sənədləşdirilməməsinə və bəyan edilməməsinə görə maliyyə sanksiyalarının tətbiqi, dövlət orqanları ilə aparılan elektron məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi də görülən tədbirlər sırasında yer alır.
Həmsçinin real vəziyyətin təhlili göstərir ki, aksizli malların istehsalı və satışı, tibbi xidmətlər sektoru, şəbəkə ticarəti kimi sahələrdə nəzarət tədbirləri gücləndirilib. Nəticədə təkcə ötən il vergi orqanlarının iri topdansatış müəssisələrində apardığı vergi nəzarəti tədbirləri zamanı 930 milyon manat, şəbəkə marketləri üzrə 122 milyon manat, özəl tibb xidmətləri sahəsində 230 milyon manatdan çox dövriyyənin gizlədildiyi aşkar olunub. Bu rəqəmlər yalnız vergi orqanlarının nəzarət tədbirlərinə cəlb olunmuş bəzi sektorlardakı vergiödəyicilərini əhatə edir. Bu, milyonlarla manat verginin və sosial ödəmələrin büdcədən yayındırılması deməkdir. Hazırda belə halların qarşısının alınması məqsədilə genişmiqyaslı işlər görülür.
Hazırda "kölgə iqtisadiyyatı"nın miqyasını azaltmaq üçün əsas məsələlərdən biri də nağdsız ödənişlərin həcminin artırılmasına nail olmaqdır. Araşdırmalar da göstərir ki, rəqəmsal ödənişlərin daha çox artımına nail olmaqla, vergi bazasının artımını, eyni zamanda, bank-maliyyə sektorunun güclənməsini təmin etmək mümkündür. Xatırladaq ki, Prezident İlham Əliyevin imzaladığı müvafiq sərəncamla “2018-2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal ödənişlərin genişləndirilməsi üzrə Dövlət Proqramı” təsdiq edilib. Proqram ölkənin nağdsız cəmiyyətə doğru genişmiqyaslı tədbirlər planını ehtiva edir. Sənəddə vətəndaş, biznes subyektləri və dövlət strukturları arasında nağd dövriyyənin həcminin minimuma endirilməsi və nağdsız ödəniş mühitinin genişləndirilməsi, nəticədə bank sektorunun maliyyə resursları bazasının gücləndirilməsi strateji məqsəd kimi müəyyən edilib. Qiymətləndirmələrə görə, görülən tədbirlər nəticəsində nağdsız ödənişlərin illik həcmi təqribən 17 milyard manat artacaq. Bu isə nağdsız ödənişlərin payının hər il 7 faiz artmasına imkan verəcək. Nəticədə, bütövlükdə iqtisadi dövriyyələrdə nağd ödənişlərin payı 74 faizdən 40 faizə qədər azalacaq. Nağdsız ödənişlərin genişlənməsindən həm vətəndaşlar, həm də dövlət büdcəsi qazanacaq. Ümumiyyətlə isə, elektron ödəmələrin geniş tətbiqi "kölgə iqtisadiyyatı"nın miqyasını azaltmağa kömək etməklə, onun qarşısını alan ən mühüm amildir. Belə ki, elektron ödəmələrin çoxluq təşkil etdiyi Böyük Britaniya və Qərbi Avropa ölkələrində "kölgə iqtisadiyyatı" çox cüzidir. Araşdırmalara görə, ardıcıl 4 il müddətində elektron ödəmələrin həcminin illik 10 faiz artırılması "kölgə iqtisadiyyatı"nın həcmini 5 faiz aşağı salır. İşveç kimi bir ölkədə restoranlar artıq nağd ödəniş qəbul etmir. Azərbaycanda da "kölgə iqtisadiyyatı"nın səviyyəsinin aşağı salınması üçün nağdsız ödənişlərin daha sürətlə artımı proqnozlaşdırılır.
Hesab olunur ki, “kölgə iqtisadiyyatı”nın aradan qaldırılması Azərbaycanda sahibkarlığın inkişafının daha sürətli hala gəlməsinə təsir göstərməklə yanaşı, əhalinin maddi rifah halının da yüksəlməsinə mühüm töhfə verəcək. Ən əsası isə, yaranmış vəziyyətdə ölkə iqtisadiyyatının inkişafı daha çevik xarakter alacaq.
Tahir TAĞIYEV
