İlham Şaban: “Amerika şirkətlərinin Azərbaycandakı maraqları uzun illərdir BP-nin rəhbərliyi altında olan layihədə passiv səhmdar rolunda çıxış etmək olub”
Məlum olduğu kimi, ABŞ-ın “ExxonMobil” və “Chevron” şirkətləri Azəri-Çıraq-Günəşli yataqlarındakı 16 faiz payını, o cümlədən Bakı-Tiflis-Ceyhan (BTC) boru kəmərindəki 10 faizə yaxın payını satırlar.
Onu da qeyd edək ki, hələ ötən ilin dekabrında “ExxonMobil” AÇG-dəki 6,79%-lik payını, "Chevron” isə layihədəki 9,57%-lik və BTC boru kəmərindəki 8,9%-lik payını satmaq niyyətində olduqlarını bildiriblər. Bu arada BP şirkəti Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən AÇG yataqlar blokunun işlənməsi layihəsində Amerikanın “ExxonMobil” və “Chevron” şirkətlərinin paylarının alınması məsələsinə baxmağa hazır olduğunu bəyan edib. Bununla bağlı mətbuata açıqlama verən BP qrupunun baş icraçı direktoru Robert Dadli bir sıra məqamlara toxunub: “AÇG-dəki iştirakımızı bəyənirik. Hesab edirəm ki, payımızın artırılması imkanı yaranarsa, bu bizim üçün təbii seçim olar, lakin hər şey qiymətdən asılı olacaq”.
Onu da qeyd edək ki, AÇG layihəsində pay bölgüsü bu nisbətdədir: BP - 30,37% (operator), AzACG (SOCAR) - 25,00%, "Chevron" - 9,57%, "Inpex" - 9,31%, "Equinor" (keçmiş "Statoil") - 7,27%, "ExxonMobil" - 6,79%, TPAO - 5,73%, "Itochu" - 3,65% və "ONGC Videsh Ltd." (OVL) - 2,31%.
AÇG yataqlar blokunun birgə işlənməsi və hasil olunan neftin pay şəklində bölüşdürülməsi haqqında (PSA) saziş 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanıb. 2017-ci il sentyabrın 14-də isə blokun 2050-ci ilədək işlənməsinə dair yenidən işlənmiş saziş imzalanıb. O vaxtdan ABŞ şirkətləri Azərbaycanda neft hasilatının həyata keçirilməsində iştirak edirlər. Ötən illər ərzində sözügedən sektora sərmayələr yatırıblar. İki böyük ABŞ şirkətinin Azərbaycandan getməsi, geri çəkilməsi nə deməkdir? Bunun ölkədə neft hasilatına mənfi təsiri olacaqmı? Sözügedən qərarın hansısa siyasi mahiyyəti varmı?
Məsələyə münasibət bildirən Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şabanın sözlərinə görə, burada hər hansı digər səbəblər axtarmaq doğru olmaz: “Bu xəbər Bakıda yayılan kimi yerli media BP-nin AÇG-dəki payının artırılmasının Azərbaycanın enerji layihələrinə təsirini araşdıran materiallar dərc etməyə başladı. Sanki Dadlinin dilə gətirdiyi məsələ artıq həyata keçmiş bir fakt idi. Əslində, Robert Dadli açıqlamasında xüsusilə vurğuladı ki, BP-nin Amerika şirkətlərinin payını alması qiymətdən asılıdır. Yəni onların təklif etdiyi qiymət kommersiya baxımından cəlbedici olmasa, onda sövdələşmə baş tutmayacaq. BP rəhbəri, həmçinin, onu da əlavə etməyi unutmur ki, “hələlik “Exxon Mobile” və “Chevron” öz paketlərini qiymətləndirirlər və satış üzrə tenderə başlamayıblar”. Dadlinin sözlərindən belə nəticəyə gəlmək olar ki, “Exxon Mobile” və “Chevron” şirkətlərinin AÇG layihəsindəki paylarını satması ilə bağlı xəbərlər mediada 2018-ci il dekabrın əvvəlində yayılmasına baxmayaraq, bu günə qədər onlar Xəzərdəki hasilat paylarının satışı ilə bağlı hər hansı tender etməyiblər. Tender prosedurunun keçirilməməsi isə qiymətləndirilmə prosesinin hələ başa çatmaması ilə əlaqədardır”.
İ.Şaban onu da qeyd etdi ki, ABŞ şirkətlərinin Azərbaycandan getmək istəmələrində hər hansı siyasi motiv yoxdur: “Buradan, həmçinin, cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmayan bir sual ortaya çıxır: Amerika şirkətləri bu layihəni siyasi amillərə görə deyil, sırf iqtisadi maraqlara görə tərk edirlərsə, onda BP-nin kommersiya maraqları ilə onların maraqları arasında nə fərq var? Birincisi, BP AÇG layihəsi üzrə işlərə start veriləndən – yəni 1995-ci ilin yanvarından Azəri-Çıraq-Günəşli yataqlarının işlənməsi layihəsinin operatoru olub. İkincisi, BP-nin Azərbaycan layihələri şaxələndirilib. Yəni BP Azərbaycanda həm kəşfiyyatla, həm hasilatla məşğul olur. Eyni zamanda, Azərbaycanın 3 ixrac boru kəmərinin operatoru rolunda çıxış edir. Bundan əlavə, BP Azərbaycanın təkcə neft sektorunun deyil, həmçinin, qaz sektorunun da aparıcı layihələrinə rəhbərlik edir. Eyni zamanda, BP SOCAR-la ölkənin hüdudlarından kənardakı layihələrdə də birgə əməkdaşlıq edir. Bu layihələr əvvəllər boru kəmərləri üzərində cəmləşsə də, ötən ildən başlayaraq Türkiyədə emal sənayesində (İzmirdə yeni kimya kompleksinin tikintisi layihəsi), Özbəkistanda isə karbohidrogenlərin kəşfiyyatı və işlənməsi layihəsi üzərində qurulub. Bu qərarın, ümumilikdə, ölkədə neft hasilatına, sənayesinə mənfi təsiri olmayacaq. Çünki Amerika şirkətlərinin Azərbaycandakı maraqları uzun illərdir BP-nin rəhbərliyi altında olan layihədə passiv səhmdar rolunda çıxış etmək olub. Ona görə də onların hasilatı bundan sonra azalmağa doğru gedən layihədə aktivlərini sataraq əldə edilən gəliri dünyanın digər yerlərində və ya ABŞ-ın neft aktivlərinə yerləşdirməsi daha cəlbedicidir. BP üçün isə bir layihədə neftin azalması digər layihədə qazın sürətlə artımı ilə müşayiət edilir. Ümumilikdə, neft ekvivalenti hesabı ilə şirkətin kommersiya maraqlarına xidmət edir.”.
Vidadi ORDAHALLI
