Problemli kreditlərin həlli istiqamətində ölkə rəhbərliyi tərfindən atılan addımlardan sonra əsas gözləntilərdən biri bankların verdikləri kreditlərin faizlərini aşağı salması ilə bağlıdır. İndilikdə görünən budur ki, banklar məsələnin könüllü şəkildə həllinə razılıq vermir. Bunu, Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsini aşağı salmasına rəğmən, bankların hələ də faiz endirimlərinə getməməsi də təsdiq edir.
Xatırladaq ki, uçot dərəcəsini Mərkəzi Bank son aylar ərzində əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Bir neçə gün əvvəl də Mərkəzi Bankın İdarə Heyəti uçot dərəcəsinin 9,25%-dən 9%-ə endirilməsi haqda qərar qəbul edib. Faiz dəhlizinin yuxarı həddi 11%, aşağı həddi isə 7% səviyyəsində müəyyən edilib. Bundan öncə AMB fevralın 1-də uçot dərəcəsinin 9.75 faizdən 9.25 faizə endirilməsi barədə qərar vermişdi. Kreditlərin ucuzlaşmasını şərtləndirən əsas amillərdən biri də Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsidir. Uçot dərəcəsinin aşağı endirilməsi isə o deməkdir ki, bank kreditlərinin faizində dəyişiklik olmalıdır. Çünki bankların əldə etdikləri kreditlərin də faizi bununla bağlı olaraq aşağı düşür. Yəni uçot dərəcəsi mərkəzləşdirilmiş kredit hesab olunur. Sadə dillə desək, Mərkəzi Bank tərəfindən kommersiya banklarına verilən kreditlərin orta faiz dərəcəsidir. Amma reallıqda uçot dərəcəsi kredit faizlərinə təsir etmir. Düzdür, araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda uçot dərəcələrinin iqtisadiyyata təsir etməməsinin səbəbi bankların kredit portfelində mərkəziləşdirilmiş kreditlər, yəni Mərkəzi Bank tərəfindən ayrılmış kreditlərin payının çox az olmasıdır. Belə ki, mərkəzləşdirilmiş kredit resursları bankların cəlb etdiyi bütün mövcud vəsaitlərin cəmi 5 faizini təşkil etdiyindən, uçot dərəcəsinin aşağı salınması hissedilən faiz endirimlərinə gətirib çıxarmır.
Digər tərəfdən, mərkəzləşdirilmiş kreditlərdən heç də bütün bankların istifadə imkanları olmadığından, uçot dərəcəsi ilə bağlı qərar bütün bank sektorunu əhatə edə bilmir. Azərbaycanın əksər aparıcı banklarında mərkəzləşdirilmiş kreditlərin payı cüzidir. Bu səbəbdən indilikdə uçot dərəcəsinin aşağı salınmasından yalnız mərkəzləşdirilmiş kreditlərə çıxış imkanları olan az sayda banklar yararlana bilir. Belə vəziyyətdə aydındır ki, kredit faizlərinin aşağı salınması da çətinləşir. Amma Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin "Banklar haqqında" qanuna dəyişikliyi nəzərdə tutan layihəni artıq plenar iclasa tövsiyə etməsi vəziyyəti tamam dəyişə bilər.
Qeyd edək ki, “Banklar haqqında” qanunda dəyişiklik edilməsi barədə qanun layihəsi müştərilərin maraqlarının qorunması məqsədilə kredit müqavilələri üzrə faiz dərəcələrinin, komissiya haqlarının və bank xidmətləri üçün digər ödənişlərin optimallaşdırılmasına görə onların yuxarı həddinin tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Yəni artıq bankların verdikləri kreditlər üçün müəyyən yuxarı hədd müəyyən olunması gündəmdədir və belə vəziyyətdə banklar daha yüksək kredit faizlərindən istfiadə edə bilməyəcək. Gözlənir ki, faizlərə Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası tərəfindən nəzarət olunsun.
Digər tərəfdən, qanunla kredit və depozit faizləri arasındakı uçurumun aradan qaldırılması hədəflənir. Məlumat üçün bildirək ki, Azərbaycan banklarının əmanət və kredit faizləri arasındakı fərq son aylar özünü qabarıq büruzə verirdi. Belə ki, aparıcı banklar artıq xarici valyutada olan əmanətlərə çox az miqdarda dividend təklif edirlər. Bəzi banklarda hətta avro depozitləri dividendsiz qəbul olunur. Manat əmanətləri də cəlbediciliyini itirməkdədir. İllik əmanətlər 7 faiz gəlir gətirir. Bununla belə, illik 7 faizlik əmanət qəbul edən banklar gündəlik tələbat kreditlərinin faizini 30-dək təklif edirlər. Bu isə o deməkdir ki, bank vətəndaşdan 7 faizlə aldığı manatı digər vətəndaşımıza 4 dəfə baha faizlə kredit formasında təklif edir. Xarici valyutalar üzrə isə daha yüksək fərq müşahidə edilməkdədir. Elə bu fonda kredit faizlərinin tənizmlənməsi üçün liberal iqtisadi qanunlar çərçivəsində həm Mərkəzi Bank, həm da Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası tərəfindən prosesə müdaxilə edilməsi vacib sayılır. “Banklar haqqında” qanunda dəyişiklik edilməsi buna tam imkan yaradır. Hesab olunur ki, dəyişikliklər qəbul edilərsə, kreditlər üzrə faiz dərəcələri enəcək, eyni zamanda əmanət və kredit faizləri arasındakı fərq də xeyli azalacaq.
Tahir TAĞIYEV
