İqtisadi sferada xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsidir. Bu, həm də ölkəldə məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsi baxımından vacib sayılır. Çünki məşğul əhalinin böyük əksəriyyəti məhz qeyri-neft sektorunda fəaliyyət göstərir.
Ötən dövr ərzində qeyd olunan səpkidə görülən işlər artıq öz müsbət nəticələrini verməkdə, qeyri-neft sektorunda dinamik artım qeydə alınmaqdadır. Elə cari ilin ötən dövründə qeyri-neft sektoru 2,7 faiz artıb. Amma görünən budur ki, Azərbaycan hökumətinin təşəbbüskarı olduğu transmilli layihələr qeyri-neft sektorunda qarşıdakı dövr ərzində daha yüksək artıma rəvac verəcək. Bunlardan biri də nəqliyyat sektoru, ölkə üzərindən daşıanan yüklərin həcmi ilə bağlıdır. Hazırda bu xüsusda diqqət çəkən “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizidir. Bu layihə üzrə yaxın tezlikdə Azərbaycan üzərindən kifayət qədər böyük həcmdə yüklərin daşınması gözlənir. Xüsusən də böyük iqtisadiyyata malik Hindistanın yüklərinin bir hissəsini bu istiqamət üzrə göndərmək niyyəti tranzit ölkə kimi Azərbaycana böyük dividendlər vəd edir.
Bu arada qeyd edək ki, hind yüklərinin daşınması ilə bağlı İranın Çabahar limanında təqdimat keçirilib və təqdimatda limanın yükaşırma qabiliyyətinin artırılması üçün yeni quraşdırılmış avadanlıqlar istifadəyə verilib.Təqdimatda iştirak edən İranın yollar və şəhərsalma naziri Məhəmməd İslami bu limanın “Şimal-Cənub” dəhlizinə nəfəs verəcəyini deyib. Bildirib ki, Asiya ilə Avropanı nəqliyyat baxımından birləşdirəcək bu liman tranzit yüklərin daşınması üçün də əhəmiyyətli rola malikdir.
Xatırladaq ki, ötən ilin dekabrında İranın Hind Okeanına çıxışı olan Əmman dənizi sahilindəki Çabahar limanının yeni terminalının açılışında iştirak edən Hindistanın baş naziri Narendra Modi bildirib ki, ölkəsi “Şimal-Cənub” dəhlizinin tezliklə formalaşmasında maraqlıdır. Həmin səfər zamanı İranla Hindistan arasında kredit müqaviləsi imzalanıb. Müqaviləyə əsasən, Hindistan Çabahar limanının inkişafı üçün İrana 500 milyon dollar kredit ayırmağı öhdəsinə götürüb. Bu limanın Hindistan üçün əhəmiyyəti böyükdür. “Şimal-Cənub” dəhlizində aparıcı rola malik olan Çabahar limanı Hindistanın Mumbai limanından gələn yüklərin Azərbaycan üzərindən Rusiya və Avropa istiqamətinə daşınmasını təmin edəcək. Təqdimatda iştirak edən Hindistanın gömrük idarəsinin komissarı Sandip Kumar deyib ki, Hindistanda fəaliyyət göstərən böyük tekstil və dərman preparatları istehsal edən şirkətlər idarəyə müraciət edərək öz məhsullarını məhz İran və Azərbaycan üzərindən Rusiya və Avropaya ixrac etmək istəyirlər. S.Kumarın sözlərinə görə, həmin şirkətlərin istəkləri əsasında dayanan amil ondan ibarətdir ki, əvvəlki marşrutla ixrac olunan mallar Avropa və Rusiya bazarlarına 35 günə çatdırılır. Lakin malların daşınması İran və Azərbaycan üzərindən həyata keçirildikdə, bu müddət 17 gün təşkil edir. Bu isə nəqliyyat xərclərinin azalması deməkdir.
Göründüyü kimi, Hindistanın “Şimal-Cənub” dəhlizinə maraq göstərməsi və İrana 500 milyon dollarlıq kredit ayırması təsadüfi xarakter daşımır. Aydın olur ki, Mumbai limanından çıxan gəmilər yükləri dünyanın yarısını dolandıraraq Süveyş kanalı vasitəsilə deyil, İran və Azərbaycan vasitəsilə Rusiya və Avropaya daşıyacaqlar. Hindistan öz idxal əməliyyatlarını da bu marşrutun əks istiqaməti ilə həyata keçirə bilər. Burada bir daha xatırladaq ki, artıq Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu istifadəyə verilib. Martın 9-da isə İranda Qəzvin-Rəşt dəmir yolu da istismara buraxılacaq. Rəşt-Astara dəmir yolunun inşası isə 2 il ərzində yekunlaşacaq. Azərbaycan bu yolun inşası üçün İrana 500 milyon dollar güzəştli kredit də verib. Beləliklə, yaxın gələcəkdə Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu tam hazır vəziyyətə gətiriləcək.
Qeyd edək ki, Hindistanla yanaşı, Sinqapur və Malayziya da “Şimal-Cənub” dəhlizinə maraq göstərir. Bu ölkələrin böyüyən iqtisadiyyatı və Avropa dövlətləri ilə ticarət əlaqələrinin genişlənməsi nəqliyyat probleminin həllini tələb edir. Yuxarıda deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, İranın Çabahar və Bəndər-Abbas limanları təkcə Hindistandan deyil, eləcə də Cənub-Şərqi Asiyanın digər ölkələrindən yük gəmilərini qəbul edəcək. Bu yüklər isə Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu vasitəsilə dünya bazarlarına çatdırılacaq. Bütün bu proseslərdə əhəmiyyətli rol oynayan Azərbaycan, tranzit gəlirlərlə yanaşı, iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunu da inkişaf etdirəcək. Çabahar limanının işlədilməsi üçün yaradılan İran-Hindistan birgə şirkətinin həmsədri Əlirza Cahani isə vurğulayır ki, Çabahar-Zahidan dəmir yolu tikilib istifadəyə verildikdən sonra ilk növbədə Hindistandan İranın Çabahar limanına daxil olan yüklər Azərbaycan ərazisindən Rusiya və Avropaya göndəriləcək. Onun sözlərinə görə, İranın Hind Okeanı sahilindəki Çabahar limanı təkcə Hindistandan Əfqanıstana daşınan yükləri yönəltməyəcək. ABŞ-ın bu limanı sanksiyalardan azad etməsi daxil olan yüklərin “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə Avropa istiqamətinə də yönəldilməsinə şərait yaradacaq: “Artıq Hindistan və Cənub Şərqi Asiya ölkələrində fəaliyyət göstərən şirkətlərdən yüklərin Avropaya daşınması üçün sifarişlər daxil olub. Lakin Çabahar və Zahidan şəhərləri arasında dəmir yolu xəttinin tikintisi davam edir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra həmin şirkətlərin yükləri limandan “Şimal-Cənub” dəhlizinə yönəldiləcək. Liman bunun üçün bütün imkanlara malikdir. Hindistanın təqdim etdiyi kreditlər limanın yenidən qurulmasına yönəldilib və yükaşırma qabiliyyəti artıb”. Bütün bunlar, öz növbəsində, qarşıdakı dövr ərzində tranzit sferasında Azərbaycanı daha böyük uğurların gözlədiyini deməyə əsas verir.
Tahir TAĞIYEV
