İqtisadiyyatın, xüsusən də qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində atılan addımlar bu gün öz yüksək nəticələrini verir. Xüsusən də dövlətin bu səpkidə gördüyü genişmiqyaslı işlər inkişaf dinamikasını əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldib. Bu prosesdə diqqət mərkəzində yer alan başlıca məqamlardan biri həm də ölkədə sahibkarların sayının artması, bununla özəl sektorun iqtisadiyyatda rolunun daha da yüksəldilməsidir. Elə qeyd edilən məqsədlə dövlət sahibkarlara kredit verilişində ən sərfəli şərtlərin yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atıb.
Amma dövlətdən fərqli olaraq, bank sektoru hələ də bu prosesdə lazımi addımlar atmır. Xüsusən də kredit faizlərinin yüksək olması sahibkarları hələ də banklardan uzaq salan amillərdəndir. Halbuki, dövlət səviyyəsində kredit faizlərinin aşağı salınması üçün müvafiq addımlar atılır. Məsələn, elə bu ayın əvvəlində Mərkəzi Bankın İdarə Heyəti uçot dərəcəsinin 0.5 faiz azaldılması haqqında qərar verib. Bu, 9.75 faizdən 9.25 faizə endirilib. Əslində Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini 2018-ci il ərzində də bir neçə dəfə endirib. Amma bunların əvəzində bank kreditləri 30 faizdən belə yüksək olur və hələlik, faizlərdə ciddi enmə müşahidə edilmir. Onu da qeyd edək ki, bu gün Azərbaycan vətəndaşları həm banklardan, həm də bank olmayan kredit təşkilatlarından kredit götürə bilir. Həmçinin, arzuolunan məbləği sələmçilərdən və ya “qızıl girov” əsasında lombardlardan əldə etmək olar. Lakin bunların hamısında faiz yüksəkdir. Halbuki, banklar faiz azalmasına getsələr, digərləri də endirimlərə getməyə vadar olacaq. Kredit faizlərinin niyə bu qədər yüksək olmasını Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov belə izah edir: “Mərkəzin Bankın ölkə banklarında kredit portfelinin həcmi təxminən 400 milyon manatdır. Bu həcm bank aktivlərində çox kiçik bir rəqəmdir. Heç bir Mərkəzi Bank bu resurslarla bazarlara təsir göstərmir. Mərkəzi Bankın təsir gücü müəyyən etdiyi uçot dərəcəsinin bankların bir-birinə verdiyi pulun dəyərinə, onun qiymətinə təsiridir. Bunu yaratmaq üçün çox ciddi şərtlərin olması lazımdır. Bu təkcə Mərkəzi Bankda, pul bazarında yox, digər sahələrdə də ciddi islahatlar tələb edir. Hesab edirəm ki, yaxın bir neçə il ərzində biz bu təsir gücünü yarada biləcəyik. Bu isə ona gətirib çıxaracaq ki, biz bütün dünyada qəbul edilən inflyasiyanın alternativ təsir lövbərini yaradacağıq. Bu lövbər imkan verəcək ki, inflyasiyaya manatın təsirini yumşaldaq. Bu istiqamətdə çox ciddi işlər görürük”.
Azərbaycanda uçot dərəcəsinin kredit və depozit bazarına hazırkı təsirinə gəlincə, ölkənin baş bankiri bildirib ki, depozit dərəcələrinə müəyyən qədər təsir göstərir və burada qismən dinamika var, amma kredit faizlərinə təsir mexanizmi çox zəifdir: “Səbəblərdən biri də Azərbaycanda mütəşəkkil banklararası bazarın olmamasıdır. Bu isə bütövlükdə qısamüddətli pulun dəyərini müəyyənləşdirməyə imkan vermir ki, onun vasitəsilə kredit faizlərinə təsir göstərə bilək. Bu istiqamətdə ciddi islahat proqramı hazırlanır. Bu isə nəticə olaraq Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsinin təsir imkanlarının güclənməsinə gətirib çıxaracaq”. Hər halda hesab edilir ki, ən azı real sektorun inkişafı baxımından banklar kredit faizlərində enmələrə getməlidir. Özü də burada onu qeyd etmək lazım gəlir ki, son aylarda bəzi banklar müştərilərə yenidən kreditlər verməyə, kredit təklifləri etməyə başlayıb. Hətta müştəri cəlb etmək məqsədilə müxtəlif kredit kampaniyaları da həyata keçirilir. Bank əməkdaşları daimi müştərilərinə kompaniyalar haqqında məlumatlar göndərərək onları kredit götürməyə dəvət edirlər. Burada maraqlı məqam odur ki, vaxtilə müştərilərin inamını itirən banklar onları müxtəlif üsullarla yenidən cəlb etməyə çalışsa da, kredit faizlərini aşağı salmırlar. Banklarda yüksək faizlə kreditlərin verilməsi davam edir.
Yaranmış vəziyyətdə fikirlər səslənir ki, Azərbaycanda banklar və digər kredit təşkilatları tərəfindən verilən kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin yuxarı həddinin dövlət tərəfindən tənzimlənməsi həyata keçməlidir. Bir sıra mütəxəssislər düşünür ki, dövlət kredit faizləri üzrə tavan müəyyən etməli və həmin həddən yuxarı faizlə kredit verilməsini qadağan etməlidir. Ən azından, müəyyən müddət üçün bunun həyata keçməsi olduqca önəmli sayılır. Eləcə də, ekspertlərə görə, mərkəzləşdirilmiş kreditlərin həcmi artırılmalı, bankların xarici təşkilatlardan ucuz kreditlər əldə etməsinə köməklik edilməlidir. Bütün bunlar sonda kredit faizlərini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı sala bilər.
Nahid SALAYEV
