Həyata keçirilən iqtisadi siyasət bu gün Azərbaycanda maliyyə sahəsində artıq möhkəm dayanaqlığın əldə edilməsi ilə müşayiət olunmaqdadır. Elə bundan irəli gəlir ki, maliyyə sferasında cari il ərzində Azərbaycanın daha böyük nailiyyətlər əldə edəcəyinə dair verilən proqnozlar da artır. Eyni zamanda diqqət ona yönəlir ki, belə vəziyyətdə Azərbaycan manatı öz sabitliyi ilə yenə seçilən valytalar sırasında yer alacaq.
Bütün bunlar həm də manatın ucuzlaşacağı ilə bağlı səslənən bəzi fikirlərin üzərindən xətt çəkmiş olur. Xatırladaq ki, bir müddət əvvəl belə bir yanaşma ilə "Standard&Poor's" beynəlxalq reytinq agentliyi çıxış etmişdi. Qurum manatın qarşıdakı 3 ildə uyğun olaraq dollara nisbətdə 5,3%, 4,5% və 5,4% ucuzlaşacağını iddia edir. Amma Azərbaycan ixracının həcminin artması, neftin satış qiymətlərinin yüksək olması, ticarət profisitinin bir neçə milyard dollar həcmində olması fonunda manatın ucuzlaşması üçün hansısa əsas yoxdur. Elə Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov da vurğulayır ki, manatın devalvasiyası barədə danışmaq qeyri-ciddidir: “Bütün proqnozlar makroiqtisadi sabitlik üzərində qurulub. Bu il makroiqtisadi sabitliyi təmin etmək üçün kifayət qədər resurs mövcuddur. Cari il makroiqtisadi vəziyyət baxımından 2018-ci ilə oxşayır. Neftin qiymətinin təsiri əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılıb. Mərkəzi Bankın siyasəti aşağı inflyasiya, dayanıqlı məzənnə ideologiyası əsasında qurulub. Çox proqnozlar verirdilər ki, manat ucuzlaşacaq. Neftin qiyməti 70 dollardırsa, hansı devalvasiyadan söhbət gedə bilər?”.
Elman Rüstəmov xatırladıb ki, təkcə ötən il Mərkəzi Bank valyuta ehtiyatlarını 300 milyon dollara qədər artırıb. O bildirib ki, bu, 5 faiz artım deməkdir. Baş bankir vurğulayıb ki, ümumiyyətlə, devalvasiya sözündən az istifadə etmək lazımdır: “Çevik məzənnə”, “üzən məzənnə” ilə devalvasiya arasında çox böyük fərqlər var. Buna görə də daha peşəkar yanaşma o olardı ki, manatla bağlı digər istilahlardan istifadə edilsin”. Beləiklə, rəsmi mövqedən də aydın görünür ki, cari ildə və qarşıdakı dövr ərzində manatın ucuzlaşması üçün hansısa səbəb yoxdur. Əslində, "Standard&Poor's" agentliyi özü də hesab edir ki, neftin qiyməti 70 dollar və ondan yüksək olacaqsa, manatın məzənnəsində ucuzlaşma olmayacaq. Əksinə, müəyyən möhkəmlənmə də mümkündür. Digər tərəfdən faktdır ki, Mərkəzi Bank birmənalı olaraq manatın sabitliyində maraqlıdır. Bunu maliyyə sektorunun, o cümlədən bank sektorunun vəziyyəti diqtə edir. Eləcə də qeyri-neft sektoru üzrə ixrac artımı, Azərbaycanın artıq bu ilin sonundan təbii qaz satışından daha böyük gəlir əldə etməsi fonunda manatın möhkəmlənmə ehtimalı daha da artır.
Əvvəllər manata təzyiq yaradan faktorlar sırasında idxal amili də mühüm rol oynayırdı. Amma son illərdə idxaldan asılılıq əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Əvəzində, qeyri-neft ixracı artıb, ölkəyə turizm xəttilə daxil olan valyutanını miqdarı çoxalıb. Məhz bu vəziyyətdə müvaiq rəsmi qurumların müdaxiləsi olmasa, manatın möhkəmlənməsi qaçılmaz sayılır. Eyni zamanda nəzərə alaq ki, hazırda ABŞ dollarının bahalaşmasının qarşısı elə okeanın o tayında alınır. Bundan irəli gəlir ki, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi (FED) uçot dərəcəsini 2.25-2.5 faiz dərəcəsində saxlayıb. Nəticədə dolların məzənnəsi mərhələli şəkildə azalır. 4-5 ay ərzində 1 avronun 1 dollara olan nisbəti 1.15-dən yuxarı qalxmırdı. Artıq FED-in son qərarından sonra avronun ABŞ dollarına nisbətdə məzənnəsində artım müşahidə olunur. İnkişaf etmiş bir çox ölkələrin valyutalarına qarşı da bənzər dinamika müşahidə edilir. Bu ölkələrin yerli valyutalarının məzənnəsində yüksəlmə müşahidə edilir. Buna misal olaraq Yaponiyanın milli pul vahidinin məzənnəsində olan artımı göstərmək olar. Qonşu Türkiyənin milli valyutasının mövqeyini möhkəmləndirmək istiqamətində də dinamika müşahidə edilir. Rusiya və bir çox ölkələrdə də bunu qeydə alınması fonunda dollara tələb ahağı düşür. Bu şəraitdə manatın dollara nisbətdə bahalaşması qaçılmaz sayılır. Digər tərəfdən, dünyada hələ də səngiməyən ticarət müharibəsi dolların perspektivi üçün müsbət heç nə vəd etmir.
Belə vəziyyətdə Azərbaycan valyuta ehtyiatlarındakı dolların həcmi ilə bağlı siyasətini də yenidən nəzərdən keçirə bilər. Bunu artıq əksər ölkələr, məsələn, Rusiya, Çin, Türkiyə və digərləri edir. Onlar valyuta ehtiyatalarındakı dolları daha çox qızılla əvəzəlyir. Azərbaycan isə ötən ildən qızıl ehtyiatlarını artırır. Bu arada isə məlum olub ki, Dövlət Neft Fondu cari ilin sonuna qızıl ehtiyatlarını təxminən iki dəfə artıraraq 100 tona çatdırmağı planlaşdırır. Fondun icraçı direktoru Şahmar Mövsümov “Bloomberg” agentliyinə müsahibəsində bu xüsusda bildirib: “Neft Fondu 2018-ci ildə qızıl alışını bərpa etdikdən sonra 2019-cu ildə qiymətli metal aktivini təxminən 2 dəfə artıraraq 100 tona çatdırmağı planlaşdırır”.
Fondun aldığı bütün qızıl həcmləri Azərbaycana gətirilir və Neft Fondunun binasında saxlanır. Ş. Movsümov qızılın bir hissəsinin xaricdə saxlanmamasının etibarla əlaqədar olmadığını, sırf kommersiya qərarı olduğunu bildirib. Ümumiyyətlə, qızıl ehtiyataınn daha da artması gözlənir.
Tahir TAĞIYEV
