Bu gün dünya iqtisadiyyatında çox ciddi narahatlıq yaradan məsələlərdən biri də xarici borcla bağlıdır. Hazırda dünyada xarici borc məsələsi hətta inkişaf etmiş ölkələri, o cümlədən ABŞ kimi nəhəng iqtisadiyyatları da silkələyir. Çünki bu borcların həcmi əksər inkişaf etmiş ölkələrin ümumi daxili məhsulunun həcmindən çoxdur. Məsələ ilə bağlı Danimarkanın "Saxo Bank" maliyyə qurumu da narahatedici bir vəziyyətin yarandığını bəyan edir.
Bankın hesabatında qeyd edilir ki, 2019-cu ildə maliyyə bazarları ciddi zərbə alacaq və bu zərbədən ayağa qalxmaq olduqca çətin olacaq. "Saxo Bank"ın baş iqtisadçısı Stin Yakobsen vurğulayır ki, hər şeyin bir həddi var: "Böyük kredit dövrü artıq gərginlik əlamətlərini göstərir, ona görə də yaxın gələcəkdə hər şey partlayışla nəticələnə bilər. Bundan sonra da mərkəzi banklar yenidən hər şeyi sıfırdan başlamalı və böhrandan çıxış yollarını axtarmalıdır. Bankların 2008-ci ildə daha çox vəsait çap etmək qərarları borc quyusunu daha da dərinləşdirdi. İndi isə bu proses nəzarətdən çıxır". Bildirilir ki, borcu böyük olan ölkələr belə vəziyyətdə çox ciddi problemlərlə üzləşməli olacaq. Amma yaranmış vəziyyətdə əlverişli mövqedə olanlar da var ki, bu sırada Azərbaycanın da adı xüsusi çəkilir. Bunu "Moody's" beynəlxalq reytinq agentliyi “MDB ölkələrinin 2019-cu il üçün kredit qabiliyyəti proqnozu” adlı icmalında da təsdiq edir.
Agentlik mütəxəssiləri hesab edir ki, Azərbaycanın xarici dövlət borcunun səviyyəsi MDB ölkələri arasında ən aşağı göstəricilərdəndir. Qeyd olunur ki, Azərbaycan və Rusiya istisna olmaqla, MDB ölkələrində xarici borcun səviyyəsi ÜDM-in 50%-dən yüksəkdir. Bildirilir ki, hökumətin xalis maliyyə aktivləri ilə bağlı yeni fiskal qaydaların tətbiqi üçün cəhdləri ölkənin xalis kreditor statusunu qoruyub saxlaya bilər. Onu da bildirək ki, Azərbaycan MDB məkanında xarici borc məsələsində ən əlverişli mövqe sahiblərindən biri kimi çıxış edir. Cənubi Qafqaz ölkələri ilə müqayisədə isə Azərbaycan kifayət qədər yüksək mövqe shibi kimi çıxış edir. Belə ki, qonşu Gürcüstanın xarici dövlət borcu 2018-ci il dekabrın 31-nə olan məlumata görə, 5 milyard 434 milyon dollar təşkil edib. 2017-ci ilin yekunları ilə müqayisədə 2018-ci ildə Gürcüstanın xarici borcu 256 milyon dollar artıb. Borc göstəricisi artıq ümumi daxili məhsulun yarısına yaxınlaşır. Ermənistan Statistika Komitəsinin açıqladığı məlumata görə isə, ötən il xarici borc 7 milyard dollara çatıb. Bir il ərzində xarici borc 95 milyon dollar artıb. 2019-cu ilin sonuna kimi isə Ermənistanın dövlət borcu təxminən 7,5 milyard dollar təşkil edəcək. Ermənistan Maliyyə Nazirliyinin dövlət borclarının idarə olunması idarəsinin rəisi Arşaluys Marqaryan bildirib ki, bu məbləğ hökumətin və Ermənistan Mərkəzi Bankının xarici və daxili borclarını əhatə edir. Burada borc göstəricisi artıq ümumi daxili məhsulun 70 faizinə yaxınlaşır və bu da olduqca təhlükəli durumdur.
Ölkəmizdə isə tamam fərqli vəziyyətdir. Məsələyə Çinin CGTN televiziyasına müsahibəsində toxunan Prezident İlham Əliyev qeyd edib ki, Azərbaycanın sərbəst konvertasiya olunan valyuta ehtiyatları xarici borcdan 4-5 dəfə çoxdur: "Biz xarici borcumuzun azalması üzərində çox işləmişik. Bu gün bu borc ümumi daxili məhsulun 19 faizi səviyyəsindədir. Bu da yaxşı göstəricidir. Lakin daha yaxşı göstərici xarici borcumuz və ehtiyatlarımız arasında olan nisbətdir. Bu nöqteyi-nəzərdən bizim sərbəst konvertasiya olunan valyuta ehtiyatlarımız xarici borcumuzdan 4-5 dəfə çoxdur. Başqa sözlə, biz xarici borcumuzu bir neçə aya ödəyə bilərik və biz iqtisadi nöqteyi-nəzərdən heç bir ölkədən asılı deyilik". Xatırladaq ki, qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycan borclanma səviyyəsini daha da azaltmağı düşünür. Bunun üçün hələ ötən il “Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya” qəbul edilib. Strategiyaya uyğun olaraq Azərbaycanda xarici borc səviyyəsinin tənzimlənməsi və 2025-ci ilədək xarici borc səviyyəsinin məhz tənzimlənən həddə qədər azaldılması nəzərdə tutulur. Həmçinin ümumi dövlət borcunun, həm də xarici borcun səviyyəsi proqnozlaşdırılır. Belə ki, 2025-ci ildə Azərbaycanda xarici dövlət borcunun məbləğinin 2018-ci illə müqayisədə 9,7 milyard dollardan 6,5 milyard dollaradək azalması nəzərdə tutulur. Bu, ÜDM-də borc səviyyəsinin 10 faizədək azalması deməkdir. Bu isə ondan xəbər verir ki, xarici borcun ÜDM-də səviyyəsi 2025-ci ildə indiki səviyyə ilə müqayisədə faiz nisbətində 2 dəfəyə yaxın azalacaq. Eyni zamanda, xarici dövlət borcunun xidmət xərclərinin azaldılması əsas hədəflərdən biridir. Belə ki, bu il xarici dövlət borcunun xidmət xərclərinin məbləği 1 milyard 241,7 milyon dollar təşkil edirsə, 2025-ci ildə bu məbləğin 820,3 milyon dollaradək azalması proqnozlaşdırılır. Eləcə də, bunun büdcə xərclərində payı 10,1 faizdən 6,2 faizə qədər azalacaq. Bunlar imkan verir ki, Azərbaycan növbəti illərdə xarici borcun tənzimlənməsi və xarici borcun idarəolunan səviyyədə qorunub saxlanmasına nail ola bilsin. Bu da dayanıqlı inkişafın qorunub saxlanması baxımından vacib sayılır.
Nahid SALAYEV
