Dünya miqyasında valyutalarla bağlı yaşanan dəyişikliklər fonunda diqqət mərkəzində yer alan məqamlardan biri də xarici borclarla bağlıdır. Qeyd olunan istiqamətdə, əslində ciddi problemlər özünü qabarıq surətdə göstərir.
Məsələn, Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablamalarına görə, təkcə 2017-ci ildə dünyada dövlət və özəl borcların ümumi məbləği 184 trilyon ABŞ dolları təşkil edib. Bu məbləğ dünya ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) 225 faizinə bərabərdir. Ötən il isə dünyada dövlət və özəl borcların ümumi məbləği 190 trilyon dolları keçib.
Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına malik ölkələrdə borc həddinin daha yüksək olması müşahidə olunur. Məsələn, ABŞ-ın dövlət borcu prezident Donald Trampın hakimiyyətə gəldiyi ildən bu günə kimi iki trilyon dollar artaraq 21,9 trilyon dollara çatıb. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin məlumatına əsasən, ABŞ-ın dövlət borcu Trampın prezidentlik dövrünün ilk vaxtlarında azalmağa başlasa da, 2017-ci ilin sonunda aparılan vergi islahatlarına görə yenidən artmağa başlayıb. ABŞ Konqresinin büdcə üzrə idarəsi 2018-ci ilin sonuna dövlət borcunun ÜDM-nin 78 faizini təşkil etdiyini dilə gətirib. Bu, 1950-ci ildən bəri ən yüksək göstərici sayılır. Avropa ölkələrində də ötən il ərzində xarici borc səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. İngiltərə, İtaliya, Fransa və bir sıra digər Avropa dövlətlərində xarici borcun həcmi ÜDM-dən çoxdur. Qonşularımızdan Rusiyanın xarici dövlət borcu 490 milyard dolları keçir. Digər qonşumuz Gürcüstanın xarici borcu 20 milyard dollara yaxınlaşır.
İşğalçı Ermənistan bu sahədə daha böyük problemlər yaşayır. Ermənistan Maliyyə Nazirliyinin dövlət borcunun idarə edilməsi üzrə idarəsinin rəhbəri Arşaluys Marqaryan bildirib ki, 2019-cu ilin sonunda Ermənistanın dövlət borcu 7,5 milyard dollar təşkil edəcək. Nazirliyin məlumatına görə, 2020 və 2025-ci illər dövlət borcunun ödənilməsi üçün ən ağır il olacaq. 2020-ci ildə Ermənistan vətəndaşları təxminən 800 milyon dollar borc qaytarmalıdır. 2025-ci ildə isə bu rəqəm 750 milyon dollar təşkil edəcək. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2019-ci ildə borcun ödənilməsinə 300 milyon dollar ayrılacaq. Lakin bu borcların ödənilməsi üçün Ermənistan yenə xaricdən borc götürəcək və xaricdən iqtisadi asılılığı xeyli artacaq.
Azərbaycana gəlincə, ölkəmizdə bu sahədə vəziyyət kifayət qədər əlverişlidir. Ötən ilin sonunda Azərbaycanda xarici borc 9,7 milyard dollar olub. Bu da xarici borcun ümumi daxili məhsulun 20 faizi qədər olan məqbul səviyyədə olması deməkdir. Amma Azərbaycan iqtisadiyyatı öz inkişafında xarici dövlət borclanmasının azaldılmasını qarşısına məqsəd qoyub. Bu il üçün nəzərdə tutulan büdcə zərfinə görə, dövlət borclarının qaytarılması üçün 2 milyard 334,8 milyon manat ayrılıb. Bu, 2018-ci illə müqayisədə 72 milyon manat, yaxud 3,2% çoxdur. Görülən tədbirlər nəticəsində qarşıdakı dövrdə xarici dövlət borcunun səviyyəsinin ümumdaxili məhsula olan nisbəti daha da endiriləcək. Azərbaycanın xalis maliyyə aktivlərinin yüksək olması isə ölkəyə borcu birdəfəyə bağlamaq imkanı da verir. Burada ən önəmli faktorlardan biri də budur ki, Azərbaycan xaricdən kredit alışını, demək olar ki, dayandırıb. Belə vəziyyətdə xarici borc məsələsində Azərbaycan daha uğurlu manevr etmək imkanı qazanır. Digər tərəfdən xatırladaq ki, bir müddət əvvəl dövlət başçısı tərəfindən “Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya” təsdiq edilib. Burada da əsas məqsədlərdən biri xarici borcun tədricən azaldılmasıdır. Belə ki, 2025-ci ildə Azərbaycanda xarici dövlət borcunun məbləğinin 2018-ci illə müqayisədə 9,7 milyard dollardan 6,5 milyard dollaradək azalması nəzərdə tutulur. Bu, ÜDM-də borc səviyyəsinin 22,5 faizdən 12 faizədək azalması deməkdir. Hazırda 46 milyard dollar təşkil edən valyuta ehtiyatları isə borc məsələsində Azərbaycana yeni manevr imkanları qazandırır. Digər tərəfdən, dövlət zəmanəti altında götürülmüş xarici kreditlər Azərbaycan iqtisadiyyatının real sektoruna yönəldilib ki, bu da son nəticədə Azərbaycan iqtisadiyyatının artım templərinin yüksəlməsinə səbəb olacaq. Onu da qeyd edək ki, xarici dövlətlərin də ölkəmizə borcu var. Elə bundan irəli gəlir ki, xarici dövlətlərin hökumətlərinə verilmiş kreditlərdən 2019-cu ildə dövlət büdcəsinə 69 milyon 148 min manat daxil olacaq. Məlumat üçün qeyd edək ki, 2018-ci ilin dövlət büdcəsində Azərbaycanın verdiyi borclar üzrə daxilolmalarının həcmi 68 milyon 529 min manat göstərilib.
Hazırda Serbiya, Belarus və Gürcüstanın Azərbaycan tərəfindən verilmiş kreditlər üzrə borc öhdəliyi var. Proqnozlara görə, xarici dövlətlər Azərbaycana olan borclarını ödəməkdə davam edəcək və 2022-ci ilə qədər bu aşağıdakı həcmdə olacaq: 2020-ci ildə 67 milyon 594 min manat, 2021-ci ildə 65 milyon 348 min manat və 2022-ci ildə 62 milyon 631 min manat. Bütün bunlar nəticə etibarı ilə qarşıdakı dövr ərzində maliyyə sahəsində Azərbaycanın daha böyük üstünlüklər əldə edəcəyini göstərir.
Tahir TAĞIYEV
