Dünya bazarında neftin kəskin dəyişən qiymətləri fonunda bunun maliyyə sektoruna, milli valyutaların dəyərinə necə təsir edəcəyi indi xüsusi diqqət yetirilən mövzular sırasında yer alır.
Qeyd edək ki, neft qiymətləri bir çox neft hasilatçısı ölkələrdə milli valyutanın məzənnəsinə birbaşa təsir edir. Məsələn, qonşu Rusiyada rublun kursu dollara nisbətdə 2018-ci il ərzində 17,5%, avro isə 6,8 faiz ucuzlaşıb. İranda isə milli valyutanın dəyərdən düşməsi bundan dəfələrlə böyük olub. Venesuela, Liviya və bir sıra neft haslatçısı ölkələrdə də analoji hal qeydə alınıb. Amma Azərbaycanda milli valyuta ötən il ərzində daha çox sabitliyi və hətta müəyyən qədər möhkəmlənməsilə yadda qaldı.
2018-ci ildə xarici valyutaların Azərbaycan manatına nəzərən məzənnəsinin dinamikası da bunu təsdiq edir. Bu dövrdə milli valyutamız əksər dövlətlərin milli valyutaları qarşısında bahalaşıb. Manat ən çox Argentina pesosu, Türkiyə lirəsi və Rusiya rublu qarşısında dəyər qazanıb, bu göstəricilər müvafiq olara 49,89%, 28,61% və 16,95% olub. Manatın qarşısında ən az bahalaşdığı xarici valyuta isə ABŞ dolları olub və 0,01% təşkil edib. Avroya nisbətdə isə manat daha çox möhkəmlənib.
Ötən ilin sonunda Mərkəzi Bank tərəfindən verilən açıqlama isə, əslində, bu il də manatın məzənnəsində hansısa təhlükənin olmadığını deməyə əsas verir. Mərkəzi Bankın 2019-cu il və ortamüddətli dövr üçün pul siyasətinin əsas istiqamətləri barədə bəyanatında qeyd edilir ki, artmaqda olan geosiyasi gərginlik, xarici ticarət siyasətlərində qeyri-müəyyənliklər, neftin qiymətində son aylar müşahidə olunan dəyişkənlik və bu proseslərin regionda əsas ticarət tərəfdaşları olan qonşu ölkələrin iqtisadiyyatlarına təsiri makroiqtisadi sabitlik üçün əhəmiyyətli risqlər yaradıb: “2018-ci ildə bu ölkələrin bəzilərində milli valyutaların (rus rublu, türk lirəsi, İran rialı) ABŞ dollarına qarşı əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşması psixoloji gözlənti effekti yaradıb, lakin görülmüş tədbirlər nəticəsində bu effektlər neytrallaşdırılıb. Pronozlara və gözləntilərə rəğmən, bu ölkələrdən Azərbaycana idxalın artımı dinamikası idxalın ümumi artım dinamikasından aşağı olub”. Qeyd olunur ki, manatın xarici valyutalara nəzərən məzənnəsi tədiyə balansı üzrə meyllərə və bundan asılı olan valyuta bazarındakı tələb-təklif nisbətinə uyğun olaraq formalaşıb: “Xarici sektor göstəricilərinin yaxşılaşması şəraitində və qəbul edilmiş makroiqtisadi siyasət çərçivəsində manatın ABŞ dollarına nəzərən ikitərəfli məzənnəsinin sabitliyi davam edib. Ümumilikdə manat 2018-ci ildə möhkəmlənmə təzyiqi altında olub, valyuta bazarında təklif tələbi üstələyib. Yalnız aprel və avqust aylarında xarici valyutaya tələbin artması bəzi tərəfdaş ölkələrdə milli valyutanın kəskin ucuzlaşmasının məzənnə gözləntilərinə təsiri ilə əlaqədar olub. Bu aylarda valyutaya tələbin artması fundamental makroiqtisadi amillərdən irəli gəlmədiyindən, onun məzənnəyə təsiri neytrallaşdırılıb. Sonrakı aylarda bu ölkələrdə mərkəzi banklar tərəfindən qəbul edilmiş pul siyasəti qərarları maliyyə bazarlarını sabitləşdirib”. Vəziyyətin cari il ərzində də sabit qalması gözlənir. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin dosenti Elşən Bağırzadə də 2019-cu il üçün manatın məzənnəsindən danışarkən daha çox nikbin fikirlər səsləndirir.
Ekspert vurğulayır ki, əslində manatın kəskin ucuzlaşmasının və kəskin bahalaşmasının Azərbaycan iqtisadiyyatına heç bir xeyri yoxdur: "Bizim iqtisadi siyasətimizdə 2 ildir ciddi dəyişikliklər var. Biz qeyri-neft sektorunu inkişaf etdiririk və hələ bu sektor yeni formalaşır. Ona görə birdən-birə kəskin dəyişikliklərə getmək bu sektora da ciddi zərbə vuracaq və artıq biznes mühitini proqnozlaşdırıla bilinməyən vəziyyətə gətirəcək. Düşünürəm ki, manatın kursunun indiki hədlərdə saxlanması doğrudur". Onun fikrincə, valyutanın kiçik faizlərlə, kiçik hədlərlə dəyərdən düşməsi müəyyən dövrlərdə iqtisadi siyasətin taktikası kimi həyata keçirilə bilər: "Bu, iqtisadiyyat üçün rəqabət üstünlüyü yaradır. Amma bütövlükdə kəskin dəyişmənin tərəfdarı deyiləm və düşünürəm ki, hökumət də siyasətini bu istiqamətdə qurub". Ekspertlər bildirir ki, görülən tədbirlər nəticəsində Azərbaycanda artıq hansısa kəskin devalvasiyanın olmayacağı dəqiqdir. Əksinə, cari il ərzində manatın möhkəmlənməsi istiqamətində müəyyən təzyiqlərin olması da istisna deyil. Çünki il ərzində Azərbaycan daha çox məhsul ixracı həyata keçirəcək və bu da ölkəyə daha çox valyuta gəlişini təmin edəcək. Xüsusən də qeyri-neft sektoru üzrə gəlirlərin əhəmiyyətli artımı gözlənir. Bundan başqa, turizm üzrə Azərbaycana xaricdən xeyli həcmdə valyuta axır. Azərbaycan, neftlə yanaşı, artıq qaz satışından da gəlirlərini xeyli yüksəldib. Digər tərəfdən, neft bazarında yaxın tezlikdə yenidən qiymət artımı gözlənir. Elə Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı neftin 1 barrelinin qiyməti, son məlumatlara görə, 3,63 dollar və yaxud 6,78% artıb. Hazırda neftimizin satış qiyməti 60 dollara yaxınlaşır və bu həddin tezliklə 70 dollara çatması gözlənir. Bu da ölkəyə daha çox valyuta axınını təmin edəcək və belə vəziyyətdə manatın məzənnəsinin möhkəmlənməyə doğru getməsi qaçılmaz olacaq.
Nahid SALAYEV
