Bu gün Azərbaycanda xüsusi diqqət mərkəzində yer alan başlıca məsələlərdən biri də ölkədə nağdsız əməliyyatların miqyasının genişləndirilməsidir. Qeyd olunan istiqamətdə indiyə qədər qanunvericilik və digər müstəvidə zəruri addımlar atılıb. Amma görünən budur ki, hələ də istənilən nəticə əldə olunmayıb. Elə bundan irəli gəlir ki, dövlət nağdsız ödənişlərin həcminin artırılması üçün yeni stimullaşdırıcı addımlar atır və görünən budur ki, qarşıdakı dövr ərzində ölkədə nağd qaydada aparılan əməliyyatların həcmi əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq.
Qeyd edək ki, bu günlərdə sözügedən məsələyə vergilər nazirinin müavini Sahib Ələkbərov da toxunaraq, müəyyən maraqlı məqamları açıqlayıb: “Şəffaflaşmaya ən çox mane olan və əngəl törədən amillərdən biri nağdsız ödənişlərin səviyyəsinin həddindən artıq aşağı olmasıdır”. Onun sözlərinə görə, nağd hesablaşmaların səviyyəsinin azaldılması, nağdsız dövriyyənin stimullaşdırılması istiqamətində islahatlar həyata keçirilsə də, bu sahədə ciddi pronblemlər var: “Bunun bir səbəbi ticarət və iaşə obyektlərində pos-terminalların tətbiqində problemlərin olması ilə bağlıdırsa, digər səbəbi də alıcıların öz haqlarını tələb etməməsi, köhnə vərdişlərə, kartlardan istifadəyə deyil, nağd pulla ödəniş etməyə üstünlük vermələridir. Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin səviyyəsini qaldırmaq üçün bu sahədə ciddi dönüş yaradılmalıdır. Çünki dövriyyədəki məbləğlər çox böyükdür və bu, “kölgə iqtisadiyyatı”nın çiçəklənməsi üçün şərait yaradan amillərdən biridir”.
2016-cı ildə Azərbaycanda nağdsız hesablaşmalar haqqında qanunun qəbul olunduğunu, nağdsız ödənişlərin inkişafı üçün lazımi hüquqi baza yaradıldığını xatırladan nazir müavini vurğulayıb ki, Vergi Məcəlləsinə edilmiş yeni dəyişikliklərdə bu sahədə ciddi stimullaşdırıcı tədbirlər nəzərdə tutulub: “Ümumi mövqe bundan ibarətdir ki, nağdsız hesablaşmadan həm alıcı, həm də satıcı, yəni sahibkar faydalana bilsin. Məsələn, ödəniş nağdsız qaydada, pos-terminal vasitəsilə aparıldıqda ƏDV-nin 15 faizi alıcıya qaytarılacaq. Ödəniş nağd şəkildə aparıldıqda isə alıcıya nəzarət-kassa aparatı vasitəsilə həyata keçirilən hesablaşma çeki əsasında ƏDV-nin 10 faizi qaytarılacaq. Sahibkara gəldikdə isə, onun ümumi dövriyyəsindəki nağdsız hesablaşmalarının xüsusi çəkisi müəyyənləşdiriləcək və həmin məbləğə 25 faiz güzəşt tətbiq olunacaq. Dövlət bunu ona görə edir ki, həm sahibkar-satıcı, həm də istehlakçı-alıcı nağd hesablaşmada maraqlı olmasın. Amma bu işə əngəl olan məsələlərdən biri də oturuşmuş vərdişlərdir ki, onlardan da imtina etməyin vaxtı çoxdan çatıb”.
Hesab edilir ki, bu addımlardan sonra nağdsız ödəmələrin həcmində əhəmiyyətli artım olacaq. İqtisadçı- ekspert Rövşən Ağayev də bildirir ki, məhz görülən tədbirlər nəticəsində nağdsız ödənişlərin miqdarında əhəmiyyətli artım olacaq. Onun sözlərinə görə, Vergi Məcəlləsindəki yeniliklərdən biri də pərakəndə ticarət və ictimai iaşədə nağdsız dövriyyənin genişləndirilməsi üçün həvəsləndirici güzəştlərin tətbiqidir. Ekspert diqqətə çatdırır ki, gəlir vergisinin və sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olan subyektlərin pos-terminal vasitəsilə nağdsız qaydada aparılan ödənişlər hesabına əldə olunan gəlirləri ayrıca hesablanacaq: ”Həmin məbləğ üçün büdcəyə ödənilməli olan verginin məbləği müəyyən ediləcək və sonda köçürülməli olan verginin məbləği 25% azaldılacaq. Sadə desək, sizin xərclər çıxılandan sonra rüblük gəliriniz 1000 manat olub və onun yarısı nağsız dövriyyədir. Bu halda 500 manatlıq gəlir üçün 20% (mikro sahibkarlar üçün 5%) vergi öhdəliyiniz nə qədər olacaqsa, 25% sizə güzəşt olacaq. Məsələn, ödəyici mikrosahibkar statusuna malikdirsə, 500 manatlıq gəlir üçün 25 manat vergi hesablayacaq və bu məbləğin 6.25 manatı güzəşt ediləcək. Mənfəət vergisi ödəyicisi olduqda, 20%-lə 500 manat üçün 100 manatlıq vergi hesablanacaq və onun 25 manatı güzəşt ediləcək.
Oxşar stimullaşdırma istehlakçılar üçün də nəzərdə tutulub. Fiziki şəxs olan istehlakçılar pərakəndə ticarət və ictimai iaşə sektorundan alınmış mallara görə ödənilmiş ƏDV-nin 10 və 15%-ni geri ala biləcək. Belə ki, ödənişi nağd aparıb kassa çeki alanlar ƏDV-nin 10%-ni, nağdız ödəniş etdikdə isə 15%-ni geri ala biləcək. Məsələn, nağdsız qaydada 100 manatlıq alış-veriş etmisiniz. Bunun 18 manatı ƏDV kimi hesablandığından, 2.7 manatı geri alacaqsınız. Yəni ümumi alış-verişdən 2.7% güzəşt qazanacaqınız”.
Onu da xatırladaq ki, Prezident İlham Əliyevin cari ilin sentyabrında imzaladığı müvafiq sərəncamla “2018-2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal ödənişlərin genişləndirilməsi üzrə Dövlət Proqramı” təsdiq edilib. Proqram ölkənin nağdsız cəmiyyətə doğru genişmiqyaslı tədbirlər planını ehtiva edir. Sənəddə vətəndaş, biznes subyektləri və dövlət strukturları arasında nağd dövriyyənin həcminin minimuma endirilməsi və nağdsız ödəniş mühitinin genişləndirilməsi, nəticədə bank sektorunun maliyyə resursları bazasının gücləndirilməsi strateji məqsəd kimi müəyyən edilib.
Digər tərəfdən, elə bu günlərdə Prezident İlham Əliyev “2018-2020-ci illərdə rəqəmsal ödənişlərin genişləndirilməsi üzrə Dövlət Proqramı”nı təsdiqləyib. Proqramın strateji məqsədi iqtisadiyyatda nağdsız ödənişlərlə aparılan tranzaksiyaların əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməsi, bununla da nağd ödənişlərin miqyasının minimuma endirilməsi, nəticədə bank sektorunun maliyyə resursları bazasının gücləndirilməsi, nağd pul tədavülü ilə bağlı yaranan tranzaksiya xərclərinin azaldılmasıdır. Təxmini hesablamalara görə, proqramın icrası nəticəsində Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin illik həcminin təqribən 17 milyard manat artacağı gözlənir. Bütün bunlardan isə həm vətəndaş, həm də dövlət qazanacaq.
Tahir TAĞIYEV
