Məlum olduğu kimi, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sisteminin (FED) Açıq Bazar Əməliyyatları Komitəsinin 2 günlük iclası başa çatıb. İclasın yekununda uçot dərəcəsinin 0,25 faiz bəndi artırılaraq 2-2,25%-dən 2,25-2,5%-ə çatdırılmasına qərar verilib.
ABŞ prezidenti Donald Tramp isə FED-i sürətlə və sərt şəkildə davranmaqda, elə də böyük uğur qazanmamaqda suçlayıb. O, uçot dərəcəsinin qaldırılmasının qəbuledilməz olduğunu bildirib. FED-in isə arqumenti budur ki, inflyasiyanı cilovlamalıdır, ölkədə işsizlik maksimum azaldılmalıdır. İndilikdə baş verənlər birjalarda dolların bahalaşmasına səbəb olub. Bir sıra ölkələrdə milli valyutaların dollara nisbətdə dəyərdən düşməsi müşahidə olunur. Prosesin müəyyən müddət davamlı olması da gözlənilir. Rusiya rublu, Çin yuanı kimi valyutalarda da ucuzlaşma qeydə alınır. Avro da dəyər itirən pullar sırasındadır. Ekspertlər bildirir ki, avro dünya bazarında ABŞ dollarının mövqeyinin möhkəmlənməsi və İtaliyanın maliyyə vəziyyəti ilə bağlı büdcə prinsipinin qəbul olunması fonunda yaranmış böhrandan dolayı dəyər itirir. Hazırda Avropa Birliyi ilə İtaliya idarəetməsi arasında müəyyən fikir ayrılıqları var. Bu isə avronun məzənnəsini əhəmiyyətli səviyyədə zəiflədən faktorlardan biri kimi çıxış edir. Digər bir faktor isə ondan ibarətdir ki, FED uçot dərəcəsini artırma siyasəti aparır. Bu da Avropa pulunun məzənnəsinə təsirsiz ötüşmür. Qeyd edək ki, ölkəmizdə də dolların kursunun möhkəmlənməsi, avronun isə manata nisbətən dəyər itirməsi müşahidə olunur.
MDB ölkələrinin bir çoxunun valyutasında da dəyərsizləşmə qeydə alınır. Amma bu şəraitdə manatın mövqeyini qoruması da diqqətdən qaçmır. Manatın sabitlyinin qorumasının bundan sonra da davam etməsi gözlənir. Xatırladaq ki, elə bu günlərdə Rusiyanın AKRA reytinq agentliyinin qiymətləndirmələrində də bu məsələ xüsusi olaraq diqqətə çatdırılmışdı. Adıçəkilən agentliyin son hesabatında bildirilir ki, Azərbaycanda mövcud olan iqtisadi sabitlik davam edəcək:"Manatın devalvasiyaya məruz qalma ehtimalı yoxdur və Azərbaycanın milli valyutasının məzənnəsi möhkəmlənəcək. 2022-ci ilin sonunadək manatın məzənnəsi sabit qalacaq, devalvasiya ehtimalı isə azdır".
Əksər ekspertlər bu fikirdədir ki, ölkəmizdə dolların məzənnəsi 1,7 manat səviyyəsində sabit qalacaq. Dolların məzənnəsinin sabit qalmasına əsas səbəblərdən biri Azərbaycanın həyata keçirdiyi enerji layihələri çərçivəsində aldığı kreditlərin daxili valyuta bazarına daxil olması ilə bağlıdır. Azərbaycanda manatın sabitlyi həm də ölkənin neft və qaz ixracının ölkəyə böyük həcmdə valyuta gətirməsidir. Milli valyutanın məzənnəsinə tədiyyə balansının yaxşılaşması, eləcə də dövlət sektorunun xarici valyutada bir sıra öhdəliklərinin valyuta bazarından kənarda tənzimlənməsi getdikcə daha ciddi surətdə təsir göstərir. Qeyri-neft sektoru, xüsusən də yükdışmalar və turizm sektoru üzrə Azərbaycana daha çox dollar və avro kütləsinin daxil olması manata inamı daha da artırır. Bunu bank əmnatələrindən də görmək olar. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, noyabr ayının 1-nə əhalinin banklardakı əmanətlərinin milli valyuta ekvivalentində məbləği əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 11,8 faiz artaraq 8 milyard 140 milyon manat təşkil edib. Əmanətlərin 63,5 faizi xarici, 36,5 faizi isə milli valyutada qoyulub. Milli valyutada olan əmanətlər ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 1,4 dəfə, xarici valyutada əmanətlər isə 1,6 faiz artıb. Digər tərəfdən nəzərə alaq ki, Mərkəzi Bankın depozit hərraclarında da manatın cəlb edilməsi getdikcə artır. Son depozit hərraclarının nəticələri milli valyutaya marağın artdığını göstərir. Xarici valyutalar, o cümlədən dollarla əməliyyatlar isə getdikcə azalır. Son bir neçə ayın nəticələri də göstərir ki, kommersiya banklarının dollar satışı və vətəndaşların dollar alışı azalıb. Bu, həm də birbaşa idxalın azalması ilə bağlıdır. Çünki hərraclarda satılan dolların təxminən 90 faizindən çoxu idxal üçün istifadə olunurdu. Yəni idxal azaldıqca dollara tələb azalır. Yığım üçün dollar alışı da kəskin azalıb. Artıq yığımda dollarlaşma prosesi başa çatdığı üçün manata tələb yüksəlir. Yəni indiki reallıq bundan ibarətdir ki, manatla yığımlara tələb artır. Depozitlərin valyuta strukturu da bunu göstərir. Ekspertlər qeyd edir ki, Mərkəzi Bank tərəfindən manatın uzunmüddətli stabil qalması və ya möhkəmlənməsi prosesi həyata keçirilərsə, bu, manatla yığımlara marağı daha da artıracaq, paralel olaraq xarici valyutaya tələbi kəskin azaldacaq. O da aydındır ki, xarici valyutaya tələbin azalması manata təzyiqlərin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Bu da nəticə etibarilə banklarda və vətəndaşlarda manatla yığımlara marağı artırır. Bütün bunlar fonunda manatın sabitlyini qoruması proqnozlaşdırılır.
Tahir TAĞIYEV
