Neft bazarındakı son proseslər bu məhsulun qiyməti ətrafında yeni bir vəziyyətin yaranmaqda olduğunu göstərir. Belə ki, böyük neft hasilatçıları indidən açıq şəkildə bəyan edirlər ki, gələn ay İrana tətbiq ediləcək ABŞ sankisyaları fonunda bazarda yaranacaq boşluğu kompensasiya edə bilməyəcəklər. Bu səbəbdən elə gələn ay ərzində qiymətlərin 100 dollarlıq həddi keçməsi gözlənir.
Səudiyyə Ərəbistanının energetika, sənaye və təbii sərvətlər naziri Xalid Əbdüləziz Al Falih də qiymətlərin yüksəlməsini qaçılmaz sayır. O bildirib ki, hasilatçılar neft bazarında yaranacaq boşluğu kompensasiya edə bilməyəcək: “Əgər neftin qiyməti artmaqda davam edərsə qlobal iqtisadiyyat yavaşlayacaq və bu, tənəzzülə vasitə ola bilər. İranın neft ixracına yönələn sanksiyaların gələn aydan tətbiq olunmağa başlaması nəticəsində isə “qara qızıl”ın qiymətinin yuxarı istiqamətli dəyişib-dəyişməyəcəyinə heç kim qarantiya verə bilməz. Neftin qiymətinin 100 dollar səviyyəsinə yüksəlməsi də gözləniləndir. Qlobal neft bazarında gündəlik 3 milyon barrellik boşluq yaranacağı təqdirdə bu böyük həcmi kompensasiya edə bilməyəcəyik”.
Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatının (OPEK) baş katibi Məhəmməd Barkindo da vurğulayır ki, qlobal xam neft istehsalında əlavə tutum həcmi getdikcə azalır. O bildirib ki, istehsalçı ölkələr və şirkətlər öz hasilat potensiallarını artırmalı, eləcə də cari tələbatı ödəmək üçün daha çox sərmayə qoymalıdırlar: “OPEK və qeyri-OPEK ölkələrinin neft hasilatının azaldılmasına dair sazişə əməletmə səviyyəsi 100 faizə çatır. Bundan başqa, xarici amillərlə əlaqədar neft bazarında balans “kövrək” hala gəlib”. Qətərin energetika və sənaye naziri Məhəmməd bin Saleh Al-Sada isə qeyd edir ki, neftin qiymətindəki yüksəliş psixoloji faktorlar və geosiyasi dəyişkənliklərdən qaynaqlanır: “Neft bazarında bir çox hadisə baş verir. Bunlar neft tədarükü, neftə olan tələbatın artması ilə yaşanan geosiyasi proseslərdir. Bütün bunlar OPEK-in noyabr ayındakı toplantısında nəzərdən keçiriləcək. Neft istehsalının artırılması və ya azaldılmasına dair qərar bazardakı yeni inkişaflar, OPEK-in həyata keçirdiyi analizlər əsas götürülərək veriləcək”.
Yaranmış vəziyyətdə prosesi nəzarətdə saxlamaq üçün OPEK və qeyri-OPEK ölkələri yeni saziş imzalamağa hazırlaşır. Xalid Əbdüləziz Al Falih bildirir ki, OPEK və qeyri-OPEK ölkələri (OPEK+) tərəfindən imzalanacaq yeni razılaşma müddətsiz olacaq: “ OPEK və qeyri-OPEK ölkələri arasındakı əməkdaşlığı davam etdirmək istəyirik. Müqaviləni müddətsiz uzatmaq niyyətindəyik. Bu anlaşmanın müddətində 2020-ci və ya 2021-ci il kimi sərhəd olmayacaq. Yeni müqaviləni dekabrın 7-də Vyanada keçiriləcək yığıncaqda imzalamaq istəyirik. Neft istehsalı üzrə gələn il atılacaq addımlar, hələ ki, məlum deyil. 2019-cu ildə neft istehsalının azaldılması və ya artırılması mövzusu öz qeyri-müəyyənliyini qoruyur. İnkişaf edən bazarların pul vahidlərində yaşananlar səbəbindən neft tələbatı üzərində təzyiq var. İran, Liviya, Nigeriya, Meksika və Venesuela kimi ölkələrin neft istehsalı sual altındadır. Bu ölkələrin neft hasilatı kəskin azala bilər. Digər tərəfdən, ABŞ-da şist nefti istehsalında nələrin baş verəcəyini də proqnozlaşdırmaq çətindir. Mütəxəssislərin əksəriyyəti ABŞ-ın kifayət qədər boru kəməri infrastrukturunun olmadığını və buna görə də neft istehsalını azaltmaq məcburiyyətində qalacağını deyir. Belə olan halda bütün mümkün proseslərə hazırlıqlı olmalıyıq”. Bütün bunlar neftin qiymətinin yüksəlməsini qaçılmaz edir. Elə bu səbəbdən OPEK+ ölkələrinin qarşıdakı dövr ərzində bazarda qiymətləri tənzimləyən əsas qüvvə olacağı gözlənir.
Xatırladaq ki, Azərbaycan da OPEK+ ölkələri sırasında yer alır və OPEK ölkəmizlə əməkdaşlıqdan məmnunluq ifadə edir. Hətta bu fonda o da məlum olub ki, OPEK və qeyri-OPEK ölkələrinin Nazirlərinin Birgə Monitorinq Komitəsinin iclası gələn il Bakıda keçiriləcək. Energetika naziri Pərviz Şahbazov qeyd edib ki, artıq bununla bağlı ilkin qərar qəbul edilib: "Lakin cari ilin dekabrında Monitorinq Komitəsinin növbəti iclasında bu barədə formal qərar qəbul olunacaq və tarix müəyyənləşəcək. İclasın gələn ilin birinci yarısında keçirilməsi nəzərdə tutulur". Ekspertlər hesab edir ki, bütün bunlar OPEK və qeyri-OPEK ölkələrinin Azərbaycana yüksək etimadının göstəricisidir. Eyni zamanda, bu həm də onu göstərir ki, Azərbaycan neft qiymətlərinin müəyyən olunmasında aparıcı dövlətldər sırasında yer alır. Neftin bundan sonra qiymət yüksəlməsi isə qaçılmazdır. ABŞ-ın “Scientific Mining” jurnalı bu xüsusda yazır: “Son 10 ildə neftin qiymətinin 26 - 145 dollar arasında dəyişdiyini nəzərə alsaq, uzunmüddətli perspektivdə 100 dollar həddini aşması təəccüblü olmaz. Daha əvvəl ABŞ-ın Energetika Nazirliyi nəzdindəki Enerji İnformasiyası Agentliyinin 2018-ci ildə bir barrel “Brent” markalı neftin orta hesabla 72 dollara satılacağı barədə proqnozuna baxmayaraq, artıq bu barədə başqa mülahizələr səsləndirilir. Məsələn, Beynəlxalq Enerji Agentliyi tərəfindən verilən açıqlamalarda neftin qiymətinin yüksəlişə keçməsi meyli göstərilərək, ortamüddətli perspektivdə artım gözləndiyi konkret bildirilir. Bu da göz qabağındadır, çünki bütün dünyada neftə tələbat artdığı halda OPEK istehsalı artırmaq istəmir, üstəlik, Venesuelada istehsalın azalması da istisna olunmur ki, bu da tələblə təklif arasında müvazinətsizlik risqi deməkdir. Digər tərəfdən, bədbin variantda, yəni İrandan gündəlik ixracat 1,5 milyon barrel azalacağı təqdirdə ilin sonunadək bir barrelin 90 dollaradək bahalaşması mümkündür ”.
Tahir TAĞIYEV
