Dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhdid mənbəyi sayılan ABŞ-la Çin arasında ticarət müharibəsinin miqyası genişlənməkdədir. Qeyd edək ki, sentyabrın 24-dən ABŞ Çin istehsalı olan daha 200 milyard dollarlıq malın ölkəyə idxalına 10%-lik gömrük rüsumu tətbiq edəcək. Bu göstərici gələn il yanvarın 1-dən 25%-ə yüksələcək.
Çin tərəfi buna qarşı hansısa addımlar atarsa, ABŞ bütün Çin mallarını ölkəyə rüsumsuz buraxmayacaq ki, bu da hər iki ölkənin üzv olduğu Ümumdünya Ticarət Təşkilatının tarixində ən yüksək dəyəri olan qarşıdurma olacaq. Çin isə, ABŞ-ın təhdidinə baxmayaraq, 60 miylard dollar dəyərində ABŞ məhsuluna tətbiq edilən gömrük rüsumunu artırıb.
Bundan başqa, cavab tədbirlərindən biri kimi Çin ABŞ-ın dövlət borcuna qoyduğu investisiyaları 7,7 milyard dollar azaldıb. ABŞ Maliyyə Nazirliyi məlumatı təsdiq edib. Buna rəğmən, Çin ABŞ dövlət borcuna etdiyi yatırımlara görə hələ də lider olaraq qalmaqdadır. Belə ki, Pekinin sahib olduğu istiqrazların həcmi 1,71 trilyon dollar dəyərindədir. Lakin Çin bu göstəricini qarşıdakı dövr ərzində daha sürətlə azaltmağı düşünür. Hesab edilir ki, bu vəziyyət ABŞ dollarının gələcəyinə də təsir edəcək. Çünki ABŞ qiymətlərinə xarici yatrımıların azalması izafi dollar kütləsi yaradır və bu da ABŞ valyutasını ucuzlaşdırır. Digər tərəfdən, ÇİN xaricdən idxal etdiyi məhsulları tədricən dollar yox, yuanla alır. Prosesdə Çinə dəstək verənlərin sayı isə kifayət qədərdir. Məsələn, Rusiya da dünya ticarətində ABŞ dollarının hegemonluğu ilə mübarizəni genişləndirir. Rusiya Mərkəzi Bankının sədri Elvira Nabiullina Direktorlar Şurasının son iclasının nəticələrinə həsr olunmuş tədbirdə deyib ki, rəhbərlik etdiyi qurum artıq dollarsızlaşdırma siyasətini həyata keçirir və milli valyutada ödənişlərin artım istiqamətini dəstəkləyir. İran, İraq, Türkiyə kimi ölkələr də analoji addımlar atır. Çin və Avropa İttifaqının da prosesə qatılması dollar üçün artıq ciddi təhdid deməkdir. Dolları əvəzləyən yeni dünya valyutası kimi isə avronun adı daha çox çəkilir. Bu arada Avropa Komissiyasının rəhbəri Jan-Klod Yunker avronun beynəlxalq rolunu artırmaq niyyətini açıqlayıb. Yunker Amerika dollarının üstünə gedərək bəyan edib ki, Avropa İttifaqının neft və digər enerji daşıyıcılarının idxalına görə rüsumu dollarla ödəməsinin səbəbini bilmir. Halbuki, onların cəmi 2%-i ABŞ-dan gəlir, qalanları isə başqa ölkələrdən idxal edilir. Nəzərə alınsa ki, Avropa üçün enerji daşıyıcılarının əsas ixracatçısı Rusiyadır və Avropa İttifaqının rəhbərliyi də Rusiya hökuməti ilə ticarətin avro və milli valyuta ilə həyata keçirilməsi barədə razılığa gələ bilər, Yunkerin bu bəyanatı Amerika dolları üçün xüsusilə təhlükəlidir. Çin də hazırda Rusiyadan əsas enerjidaşıyıcılarını alan ölkələrdən biridir və ödəməni milli valyuta il həyata keçirmək niyyətindədir. Eləcə də İran neftinin ən böyük alıcısı olan Çin Tehrana da ödənişləri yuanla etmək istəyir. Prosesə Venesuela və bir sıra ərəb ölkələrinin, məsələn, İraqın qoşulmaq niyyəti isə dollar üçün yaranan təhdidi artırır.
Bu gedişlə yaxın tezlikdə dollar hegemoniyasına son qoyulması tamamilə gözlənilən sayılır. Məsələyə münasibət bildirən rusiyalı eksperti Dmitri Qolubovski də bu günlərdə belə açıqlama ilə çıxış edib ki, beynəlxalq hesablaşmalar üçün dollardan az istifadə ediləcək və o, ucuzlaşacaq: ”Əslində isə, bundan sonra avronun məzənnəsinin qrafikinə baxmaq lazımdır. Avro dollara nisbətən bahadır. Çünki avro həmişə dolları tədricən aradan götürürdü. Əvvəlcə Avropadakı ticarətdə avrodan istifadə olundu. Son illərdə isə bu genişlənir. Avro dolları tədricən sıradan çıxarır”.
Proseslərin gedişi Azərbaycan üçün də əhəmiyyətlidir. Düzdür, nəzərə almaq lazımdır ki, manat son il ərzində dollar qarşısında öz dəyərini itirməyib. Lakin dünya ölkələrinin, xüsusən də əsas ticarət tərəfdaşlarımız olan Rusiyanın, Çinin, Türikyənin, İranın dollardan imtinası fonunda Azərbaycan üçün məsələnin akutallığı artır. Hesab edilir ki, yaxın tezlikdə Azərbaycan bu ölkələrlə ticarətin bir hissəsini milli valyutada aparacaq. Artıq Türkiyə ilə qeyd olunan istiqamətdə konkret danışıqlar da gedir. Ticarətin qalan əhəmiyyətli hissəsinin isə avroda aparılması gözlənir. Ekspertlər hesab edir ki, bu hal böyük hissəsini Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) yönəltdiyi ölkənin valyuta ehtiyatlarının strukturunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcək. Fondda ehtyiatların 50,1% dollar, 33,6% avro, 4,8% Britaniya funtu, 1,6% yapon yeni, 1,3% Çin yuanı, 1,2% Koreya vonu, 0,9% türk lirəsi, 0,9% rus rublu, 0,7% Azərbaycan manatı, 0,6% Avstraliya dolları, 3,5% qızıl və 1,5% digər valyutalar var. Lakin gözlənir ki, yaxın tezlikdə valyuta ehtiyatlarında dolların çəkisi azalsın. Əvəzində avro və qızılın payının daha da artması proqnozlaşdırılır. Bu vəziyyət əhalinin xarici valyutada yığımına da təsir edərək dolların miqdarını azaldacaq.
Tahir TAĞIYEV
