Azərbaycana qonşu ölkələrdə diqqət çəkən ən mühüm məqamlardan biri də onların maliyyə sferasında üzdəşdikləri çətinliklər, valyuta ehtyiatlarında qeydə alınan azalmalardır. Bu proses, xüsusən İran, Türkiyə, Rusiyada özünü qabarıq göstərir və bir neçə aydır davam edir. Belə vəziyyətdə proqnozlar səslənirdi ki, qonşu ölkələrdə baş verənlər Azərbaycana da təsir edəcək, manatın ucuzlaşmasına gətirib çıxaracaq.
Amma real durum tamam fərqli bir mənzərəni üzə çıxarır və manatın getdikcə möhkəmləndyini göstərir. Digər tərəfdən, Prezident İlham Əliyevin Biləsuvar rayon ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşdə səsləndirdiyi fikirlərdən belə bəlli olur ki, manat bundan sonra da mövqeyini qoruyacaq və eyni zamanda Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarında yeni artımlar qeydə alınacaq. Bu proseslər o zaman baş verir ki, qonşu ölkələrdə tamam əks proses qeydə alınır. Məsələn, bu ilin sentyabr ayının ilk 7 günü ərzində Rusiyanın valyuta ehtiyatları 1,2 milyard dollar və yaxud 0,26% azalaraq 460,4 milyard dollardan 459,4 milyard dollara düşüb. Belə vəziyyət rublun dollar və başqa valyutalar qarşısında da ucuzlaşmasına gətirib çıxarır.
Rusiyanın maliyyə nazirinin müavini Vladimir Kolıçev bildirir ki, rublun məzənnəsində müşahidə olunan dalğalanma ölkədən kapital axını ilə bağlıdır: “Rusiyanın milli valyutasının bahalaşıb-ucuzlaşması nə sistem, nə də struktur xarakteri daşıyır". O həmçinin qeyd edib ki, Rusiya vakuumda deyil: "Buna görə də dünyada baş verən proseslərin ölkəyə təsiri hiss olunur". Qeyd edək ki, bir qədər əvvəl Rusiyanın İqtisadi İnkişaf Nazirliyi bu il ölkədən kapital axınının məbləği ilə bağlı proqnozunu 41 milyard dollara qədər artırıb. Bu rəqəm yanvar-iyul aylarında 21,5 milyard dollar təşkil edib. Bu da illik müqayisədə 2,5 dəfə çoxdur. Qonşu İranda da maliyyə sahəsində ciddi çətinliklər var və bu ölkənin valyuta ehtiyatları sürətlə azalmaqla yanaşı, rialın məzənnəsi də hər keçən gün düşür.
Türkiyədə də vəziyyət gərgin olaraq qalır. Bu günlərdə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan məsələyə maraqlı münasibət sərgiləyib. O qeyd edib ki, valyutanın sabitləşəcəyini gözlədikləri halda, əks vəziyyətlə üzləşiblər: “Dolların məzənnəsi məntiqlə izah edilməyəcək dərəcədə yüksəldi. Dolların lirəyə nisbətdə məzənnəsinin avqust ayındakı yüksəlişi valyutaya sui-qəsd cəhdi idi”. Qeyd edək ki, hələ də Türkiyədə maliyyə sahəsində çətinliklər özünü göstərir. Bunlarla müqayisədə Azərbaycanda tamam fərqli siyasət müşahidə olunur və ölkədə xarici valyutaların bahalaşması baş vermir. Əksinə, artan valyuta ehtyiatları manatı daha güclü mövqeyə çıxarır. İlham Əliyev Biləsuvar rayon ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşdə bu xüsusda kifayət qədər maraqlı açıqlamalar verib. Dövlət başçısı bildirib ki, Azərbaycan dövləti öz siyasətini aparır, insanların sosial rifahı, onların yaxşı yaşaması üçün bütün işlər görülür:“Bizim kifayət qədər böyük imkanlarımız var, həm iqtisadi imkanlarımız, maliyyə resurslarımız. Bu il biz öz valyuta ehtiyatlarımızı əhəmiyyətli dərəcədə artıracağıq. Səkkiz ayın yekunları da çox müsbətdir. Bizim ixracımız əhəmiyyətli dərəcədə artıb və ixrac idxalı təqribən ən azı 5 milyard dollar səviyyəsində üstələyir. Bu da iqtisadi sabitliyə, manatın məzənnəsinin möhkəm səviyyədə saxlanmasına xidmət edir və bizə imkan verir ki, bundan sonra da bir çox önəmli layihələri icra edək. Bütün bunları biz öz hesabımıza edirik. Biz güclü iqtisadiyyata malikik və bu gün Azərbaycan dünya miqyasında özünü ən yüksək səviyyədə təqdim edir”.
Beləliklə, ixrac və idxalda müsbət saldo, artan valyuta ehtyiatları manatı bundan sonra da hansısa təhlükənin gözləmədyini deməyə əsas verir. Bunun nəticəsidir ki, əhalinin də manata inamı artır. Bunu bank əmanətlərindən də görmək olar. Belə ki, avqustun 1-nə əhalinin banklardakı əmanətlərinin milli valyuta ekvivalentində məbləği 8 milyard 49,5 milyon manat təşkil edib. Əmanətlərin 62,3 faizi xarici, 37,7 faizi isə milli valyutada qoyulub. Milli valyutada olan əmanətlər əvvəlki ilin müvafiq dövrünə nisbətən 1,7 dəfə artıb, xarici valyutada əmanətlər 0,5 faiz azalıb.
Digər tərəfdən belə görsənir ki, Mərkəzi Bank sabit məzənnə kursunu davam etdirməkdə qərarlıdır. Qeyri-neft ixracatındakı müqayisəli üstünlüklərin artımı da manatı gücləndirən digər faktordur. Xatırladaq ki, 2015-ci ildən etibarən Azərbaycan iqtisadiyyatı keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Belə ki, dünyada baş verən iqtisadi proseslər fonunda ölkə iqtisadiyyatının inkişafı, investisiya və biznes mühitinin daha da yaxşılaşdırılması qeyri-neft sektorunun yüksəlişinə ciddi təsir edib. Bundan başqa, sahibkarlığın genişləndirilməsi üçün əlverişli imkanların yaradılması, qeyri-neft ixrac potensialının artırılması, idxalın əvəzlənməsi vəziyyəti ölkəmizin lehinə dəyişdirib. Eləcə də neftin artan qiyməti manatın məzənnəsinin yüksəlməsinə əsaslı surətdə təsir edir. Bu səbəbdən qarşıdakı dövr ərzində də manatı hansısa təhdid gözləmir.
Tahir TAĞIYEV
