Bank sektorunda son vəziyyətin təhlili burada kreditləşmə aktivlyinin yenidən artdığını göstərir. Xüsusən də istehlak kreditlərinin həcmində yeni artım müşahidə olunur. Ekspertlər bütün bunları ümumi iqtisadiyyat üçün də olduqca vacib amil sayır. Çünki kreditləşmə həcminin artması iqtisadi fəallığın vacib göstəricisidir. Amma məsələnin yenə narahatlıq doğuran tərəfi kreditəlrin faiz dərəcəsi ilə bağlıdır. Faiz dərəcələrinin yüksək olması həm əhali, həm də bankların özləri üçün müəyyən problemlər yaradır.
Müvafiq maliyyə qurumları, beynəlxalq təşkilatlar da bildirir ki, banklar kredit faizləri siyasətinə mütləq yenidən baxmalıdır. Amma istənilən halda, kreditləşmənin artımı da müsbət qarşılanır. “Moody`s” beynəlxalq reytinq agentliyi bildirir ki, artıq 2018-ci ildə Azərbaycan banklarının kredit portfeli azı 10 faiz artacaq. Agentliyin mütəxəssislərinin fikrincə, iqtisadi artımın bərpa olunması kreditlərə tələbatın artmasına səbəb olacaq: "Bu, əsasən, əhaliyə verilən kreditlərin artması hesabına baş verəcək. Eyni zamanda, 2018-ci ildə korporativ kreditləşmə dinamikası zəif olacaq". Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, əhaliyə verilən kreditlərin faiz dərəcəsi yüksəkdir. Halbuki, Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini ilin əvvəlinə olan 15 faizdən 10 faizə endirib. Amma bu, bankların kredit faizlərini heç cür azaltmayıb. Eyni zamanda vəziyyət onu da aydın göstərir ki, banklar kredit verilişində yenə regionlarla paytaxta fərq qoyurlar. Məlumat üçün bildirək ki, ölkədə avqust ayının 1-nə banklar tərəfindən iqtisadiyyata 12 milyard 170 milyon 700 min manat kredit qoyuluşu həyata keçirilib. Kredit qoyuluşlarında Bakının payı yenə də yüksək olub. Belə ki, banklar paytaxt sakinlərinə 10,2 milyard manat kredit verib. Bu da hesabat dövrü ərzində verilən ümumi kreditlərin 80 faizindən çoxu deməkdir. Bakı əhalisinə verilmiş kreditlər üzrə faizlər 10,3% təşkil edib. Amma burada istehlak kreditlərinin faiz dərəcəsi 30 faizi də keçir. Qeyd edək ki, kreditlərin ən bahalı olduğu bölgə Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu olub. Bu rayonda kredit faizləri 24.8 % təşkil edib. Bütün bunlar isə regionlarda kreditlərin daha baha olmasına gətirib çıxarır və belə vəziyyəti ekspertlər narahatlıqla qarşılayır. Məsələn, iqtisadçı Vüqar Bayramov sosial şəbəkələr üzərindən paylaşdığı şərhində bildirir ki, Azərbaycan banklarının əmanət və kredit faizləri arasındakı fərq son aylar daha da dərinləşməkdədir. Belə ki, aparıcı banklar artıq xarici valyutada olan əmanətlərə illik 0.1 faiz dividend təklif edir. Ekspert bildirib ki, hətta bəzi banklarda avro depozitləri dividendsiz qəbul olunur: “Manat əmanətləri də cəlbediciliyi itirməkdədir. İllik əmanətlər 7 faiz gəlir gətirir. Bununla belə, illik 7 faizlik əmanət qəbul edən banklar gündəlik tələbat kreditlərinin faizini 30-dək yüksəldiblər. Mərkəzi Bankın Azərbaycan üzrə orta kredit faizinin 11.9 faiz olduğunu açıqlamasına rəğmən, sistem əhəmiyyətli banklarda apardığımız statistik monitorinqlər göstərir ki, gündəlik tələbat kreditləri üzrə faizlər orta hesabla 29 faizdən az deyil. Bu isə o deməkdir ki, bank vətəndaşdan 7 faizlə aldığı manatı digər vətəndaşımıza 4 dəfə baha faizlə kredit formasında təklif edir. Xarici valyutalar üzrə isə daha yüksək fərq müşahidə edilməkdədir. Mərkəzi Bankın rəsmi statistikasına əsasən, bu ilin iyulunda banklarda fiziki şəxslərin əmanət portfeli əvvəlki aya nisbətən 8 milyard 109 milyon manatdan 8 milyard 49 milyon manatadək azalıb. Bu isə o deməkdir ki, depozit portfelində aylıq 60 milyon manat azalma qeydə alınıb. Kredit qoyluşlarının 12 milyard 170 milyon manat olduğunu nəzərə alsaq, fiziki şəxslər üzrə əmanət portfeli ümumi kreditləşmənin 66 faizindən çoxunu təşkil edir. Belə olan halda isə əmanət faizləri ilə kredit faizləri arasındakı bu uçurumu izah etmək çox çətindir”.
İqtisadçı qeyd edib ki, əmanətlərin aşağı faizlə cəlb edilməsi bank yığımlarına da marağın azalmasına gətirib çıxaran səbəblərdəndir: “Bir sıra banklar kreditləşmə çətinliklərinin olduğunu deyərək, böyük həcmdə əmanət cəlb etməkdə maraqlı olmadıqlarını bildirsələr də, bu heç də yüksək kredit faizləri üçün əsas ola bilməz. Kreditlərin yüksək faizi bankların risqlərini sığortalamır, əksinə, onlar üçün yeni risqlər yaradır. Problemli kreditlərinin həcmindəki artım da bundan xəbər verir. Belə ki, Mərkəzi Bankın statistikasına görə, bu ilin mayında 1 milyard 710 milyon manat olan problemli kreditlərin həcmi iyunda 1 milyard 745 milyon manata, iyulda 1 milyard 782 milyon manatadək yüksəlib. Deməli, uzun müddət davam edən yüksək bank faizləri fonunda problemli kreditlərin də həcmində artımlar müşahidə edilir. Problemli kreditlərin artımı yalnız xarici valyutada deyil, həmçinin manat kreditlərində də müşahidə edilir. Göründüyü kimi, kredit faizlərinin tənzimlənməsi üçün liberal iqtisadi qanunlar çərçivəsində həm Mərkəzi Bank, həm də Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası tərəfindən prosesə müdaxilə edilməsi vacibdir. Bank sektorunda rəqabətin gücləndirilməsi istiqamətində tədbirlərin genişləndirilməsinə ehtiyac var”.
Araşdıramalar göstərir ki, problemli kreditlər məsələsi həllini tapmasa, banklar tərəfindən iqtisadiyyatın sağlam maliyyələşdirilməsi mümkün deyil. Sektorun ən köklü problemi də məhz bu sayılır. Ümumən, hazırda kredit qoyuluşunun 14,6%-i vaxtı keçmiş sayılır. Vaxtı keçmiş kreditlərin həcminin ümumi kredit portfelində payının 15%-ə yaxın təşkil etməsi çox ciddi faktordur. Həm də problem budur ki, sözügedən kreditlərin həcmi azalmır, əksinə, artım üzrə dinamika nümayiş etdirir. Bu problem mövcud olduğu müddətdə isə bank sektorundakı digər müsbət dinamikaları davamlı saymaq mümkün deyil. Bunun qarşısını almaq üçün bankların faizləri aşağı salması çox vacibdir. Bank sisteminin iqtisadiyyatın real sektoru ilə az işləməsi də problemin digər tərəfidir. Kreditləşmə istehlak deyil, istehsal və emal sahələri üzrə artmasa, bank sektorunun problemli kredit məsələsinin həlli də çətin olacaq.
Tahir TAĞIYEV
