Dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər dünyanın əsas valyutaları ilə bağlı yaxın tezlikdə çox mühüm dəyişikliklərin olacağını artıq tam qətiyyətlə deməyə əsas verir. Xüsusən də dollar və avro cütlüyü ilə bağlı olaylar bütün ölkələr, o cümlədən Azərbaycan tərəfindən diqqətlə izlənir.
Hesab edilir ki, avronun dövriyyəsinin artırılması istiqamtəində addımlar atılsa, Azərbaycan da daxil olmaqla, əksər ölkələr valyuta ehtyiatlarında dolların payını azaltmalı olacaq. Buna əsas səbəb ABŞ-ın son dövrlərdə həyata keçirdiyi iqtisadi siyasət səbəbəindən dollara etibarın azalması, onun işlənmə dövriyyəsinə qarşı çıxanların sayının artmasıdır. Prosesə Türkiyə, Rusiya, Çin, İran, Venesuela və digərləri ilə yanaşı Avropanın da qoşulması dolların mövqeyinin sarsılma ehtimalını sürətlə artırır.
Belə bir vaxtda İspaniyanın xarici işlər naziri Jozep Borrel bəyan edib ki, Avropa İttifaqı ABŞ prezidenti Donald Tramp tərəfindən təzyiqdən yayınmaq üçün avronun qlobal rolunu artırmaq istəyir. Agentlik qeyd edir ki, bu, Avropa liderlərinin ABŞ asılılığından yayınmaq istəməsinə dair əyani sübutdur. Qeyd edək ki, daha əvvəl Avropa Komissiyasının sədri Jan-Klod Yunker Avropa İttifaqının xarici ticarət dövriyyəsində avro ilə hesablaşamaların vacibliyini qeyd edib. O bildirib ki, növbəti ildə Avropa rəhbərliyi avronun dünya maliyyə səhnəsində əhəmiyyətini yüksəltmək üçün əlavə tədbirlər görməlidir. Xüsusilə o, Avropanın enerji daşıyıcılarına idxalın 80 faizinin dollarla ödənməsini absurd hal adlandırıb. Yunker Avropa aviaşirkətlərinin Avropa təyyarələrinə görə dollar ödəməsini də absurd hesab etdiyini dilə gətirib. Onun sözlərinə görə, ilin sonunadək Avropa Komissiyası avronun beynəlxalq rolunun möhkəmləndirilməsi ilə bağlı təşəbbüslər təqdim edəcək. Almaniyanın xarici işlər naziri Hayko Maas da avronun rolunun artıralacığını bildirib: “Vaşinqtonun sanksiyalar siyasəti bizi ABŞ-a cavab verməyə məcbur edir. ABŞ-ın Rusiya, Çin və digər ticarət tərəfdaşlarımıza qarşı qeyri-spesifik sanksiyaları Avropa və Almaniyanın maraqlarına toxunur. Avropa ABŞ-dan müstəqil olan institutların inkişafına dəstək verəcək. Bu, xüsusilə Avropa Valyuta Fonduna aid ediləcək. Biz, həmçinin, İranla ticarət əlaqələrinin qorunması üçün ödəniş sisteminin yaradılmasına çalışacağıq. Avropanın ABŞ-la yeni balanslaşdırılmış tərəfdaşlığına ehtiyacı var”.
Kreml rəhbərinin mətbuat katibi Dmitri Peskov isə diqqəti buna yönəldir ki, ABŞ dollarına alternativ axtaran Avropa və Asiya ölkələrinin sayı artır: “Dolları ortaya çıxaran ölkə birdən-birə bu pula inamı sarsıtmağa başladı. Sadəcə Şərqdə deyil, Qərbdə də dolların dövriyyəsini minimallaşdıran vasitələr axtarmağa başlayırlar. Onlar bunu anladı: 1) Bu mümkündür; 2) Bunu etmək lazımdır; 3) Bunu edə bilən canını qurtarır”. Yaranmış durumda “Moody's” beynəlxalq reytinq agentliyi qlobal ticarətdə dollardan istifadənin perspektivlərini qiymətləndirib. Agentliyin məlumatına görə, regional ticarətin inkişafı və yeni pul vahidləri ilə ehtiyat valyutanın alınması ölkələrə coğrafi cəhətdən uzaq olan dövlətlərin valyutalarından ehtiyat kimi istifadə etməməyə imkan verəcək. Nəticədə dünya ticarətində dollara olan tələbat azalacaq. Hazırda valyuta ehtiyatlarının 63 faizi dolların, 20 faizi avronun, 5 faizi isə yapon ienasının payına düşür. Ekspertlər hesab edir ki, dolların ən yaxın rəqibi olan avro Asiya və Latın Amerikasında tələbatın artması fonunda ehtiyatlarda daha çox paya sahib olacaq. Bu halda avro dollara nisbətdə daha çox işlənəcək, onun valyuta ehtyiatlarında payı aratacaq. Qeyd edək ki, "Briolqecater Associates" maliyyə qurumunun qurucusu Rey Dalio da ABŞ iqtisadiyyatının 2 il ərzində çökməyə başlayacağını bildirib. Dalio dolların əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyəcəyini, borc böhranından çox dollar böhranının yaşanacağını deyib. Bu halda ölkələrin valyuta ehtyiatlarında dolların payını azaltması gözlənilir. Bura Azərbaycan da daxildir və hesab edilir ki, dolların işlənmə dövriyyəsi məhdudlaşarsa, Bakı valyuta ehtiyatlarında doların çəkisini azaldacaq. Hazırda valyuta ehtyiatlarımızın yarıdan bir qədər çoxu dollarda saxlanır. Rus ekspert ekspert Dmitri Qolubovskiy də vurğulayır ki, ölkələr valyuta məsələsində artıq daha həssas siyasət yürütməlidir: “Burada hər şey sadədir: beynəlxalq hesablaşmalar üçün dollardan az istifadə ediləcək və o ucuzlaşacaq. Əslində isə, bundan sonra avronun məzənnəsinin qrafikinə baxmaq lazımdır. Avro dollara nisbətən bahadır. Çünki avro həmişə dolları tədricən aradan götürürdü. Əvvəlcə Avropadakı ticarətdə avrodan istifadə olundu. Son illər dollar Avropa İttifaqı və ABŞ arasındakı monetar siyasət səbəbindən bahalaşıb və fikrimcə, bu müvəqqətidir”. Ekspert hesab edir ki, dollar avroya nisbətən uzunmüddətli perspektivdə yeni minimumlara gedə bilər: “Avronun məzənnəsi 1,7 dollara bərabər ola bilər. Dollar zəifləməyə başladıqda, beynəlxalq ticarətdə bu valyuta tədricən sıxışdırılacaq”.
Beləliklə, qeyd edilənlərdən bəlli olur ki, dolları heç də yaxşı perspektiv gözləmir. Amma onu da qeyd edək ki, avro və dollar arasında baş vernələrdən asılı olmayaraq, manatın bu pullara nisbətdə bundan sonra da sabit qalması gözlənilir. Bunu ölkəmizin tədiyyə balansı da sübut edir. Mərkəzi Bankın məlumatına əsasən, 2018-ci ilin yanvar-iyun ayları üzrə tədiyyə balansının ümumi profisiti 1,7 milyard dollar təşkil edib. Bu, həm neftin qiymətinin 40% bahalaşması, həm də cari əməliyyatlar balansında (CƏB) yaranan müsbət tendensiyalar hesabına baş verib. Hesabata əsasən, cari əməliyyatlar balansında 3,5 milyard dollarlıq profisit yaranıb, qeyri-neft sektoru üzrə CƏB-in kəsiri isə ötən ilin müvafiq dövrünə nəzərən 25,7% artaraq 2,8 milyard dollar olub: “2018-ci ilin yanvar-iyun aylarında cari əməliyyatlar hesabında 3,5 milyard dollar məbləğində profisit yaranıb. O cümlədən, neft-qaz sektoru üzrə profisit 6,3 milyard dollar məbləğində olub. Qeyri-neft sektoru üzrə CƏB kəsiri ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 25.7% (564 milyon dollar), neft-qaz sektoru üzrə CƏB profisiti isə 2,1 dəfə (3,3 milyard dollar) artıb. Neft-qaz sektorunun 6,3 milyard dollarlıq profisiti qeyri-neft sektoru üzrə cari hesabın 2,8 milyard dollarlıq məbləğində kəsirini tam örtüb”.
AMB-nin məlumatına görə, hesabat dövründə cari əməliyyatlar hesabına müsbət təsir edən amillər bunlar olub: xarici ticarət profisitinin 1,4 dəfə artımı; qeyri-neft ixracının 14,1% artımı; neft-qaz sektorunun 42,3% artımı; xidmətlər üzrə kəsirin 2,1 dəfə azalması və sair. Qeyd edək ki, tədiyyə balansının profisitli olması şəraitində valyuta bazarında tarazlıq təmin edilir və manatın məzənnəsi stabil qalır. Vəziyyətin bundan sonra da məhz bu istiqamətdə inkişafı manatın xarici valyutalar qarşısında möhkəmlənməsini istisna etmir.
Nahid SALAYEV
