Son günlərdə qardaş Türkiyə ilə bağlı diqqəti cəlb edən mühüm hadisələrdən biri də bu ölkənin milli valyutasının dəyər itirməsidir. Türkiyənin Azərbaycanın əsas ticarət təərfdaşlarından biri olması fonunda proses ölkəmiz üçün də xüsusi maraq doğurur.
Türk lirəsinin ucuzlaşmasının Azərbaycana hansısa formada təsir göstərib-göstərməyəcəyindən danışmazdan öncə qeyd edək ki, bu ilin əvvəlindən bu ölkənin valyutası dollar qarşısında 21%-dən çox ucuzlaşıb. Son nəticədə Türkiyə milli valyutası ən çox dəyərdən düşmüş ölkələrin ilk beşliyindədir. “Standard and Poor's” beynəlxalq reytinq agentliyinin açıqladığı bu siyahıda Türkiyə ilə yanaşı Argentina, Pakistan, Misir və Qətər də var. Bundan başqa, agentlik bəyan edib ki, qlobal valyuta bazarlarında vəziyyətin normallaşması fonunda ən zəif mövqeni türk lirəsi nümayiş etdirir.
Proseslərin bu səpkidə inkişafı isə Ankaranı ciddi narahat edir. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bunu kənar müdaxilənin təsiri hesab edir və qeyd edir ki, ölkəsi valyuta silahını zərərsizləşdirməkdə qərarlıdır. Bundan əlavə, Ərdoğan ölkə vətəndaşlarını avro və dollardan imtina etməyə çağırıb. O, ölkə vətəndaşlarına xarici valyutalarını türk lirəsinə çevirməyi tövsiyə edib: “Qlobal sferada valyuta bazarında müəyyən dəyişikliklər müşahidə edilir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə bunun təsiri daha çox hiss edilir. Hər mənada yalnız buraxılan Türkiyə bu sınaq qarşısında da yalnızdır. Maliyyə bazarlarındakı proseslərin iqtisadiyyatımızla bir əlaqəsi yoxdur. Öhdəsindən gələ bilməyəcəyimiz bir problem də yoxdur”. Ekspertlər isə indiki vəziyyətdə Qərblə münasibətlərin gərginləşməsi fonunda Türkiyədən investisiya axınının müşahidə edildiyini bildirir. Xüsusən də Almaniya Türkiyədən investisiyasının əhəmiyyətli hissəsini çəkib. Bu da, təbii ki, qardaş ölkədə xarici valyutalara olan tələbin ödənilməsində çətinliklər yaradır. ABŞ və Türkiyə arasında münasibətlərin gərginləşməsi, həmçinin siyasi proseslər və qarşıdan gələn seçki də birmənalı şəkildə türk lirəsinə mənfi təsir göstərir. Ancaq bütövlükdə lirənin ucuzlaşmasının əsas səbəbi Türkiyədən investisiya axını və Qərblə gərgin münasibətlər fonunda Türkiyə iqtisadiyyatı ilə bağlı proqnozlarla əlaqədardır. Hesab edilir ki, Qərblə, xüsusən də Avropa Birliyində aparıcı yer tutan və Türkiyənin əsas ixracatçılardan biri olan Almaniya ilə münasibətlər yumşalmasa, lirənin məzənnəsinin düşməsi prosesi davam edə bilər. Ekspertlərin sözlərinə görə, bu prosesin Azərbaycana hər hansı ciddi təsirləri yoxdur. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin dosenti Elşən Bağırzadə bu xüsusda bildirir: “Türk lirəsinin ucuzlaşmasının Azərbaycan manatına ciddi təsiri olacağını düşünmürəm. Türk lirəsinin ucuzlaşması təkcə Türkiyə iqtisadiyyatı ilə bağlı olan məsələ deyil. ABŞ iqtisadiyyatında ciddi inflyasiya olacağı gözləntiləri var. Bu da dünya bazarında ABŞ-da inflyasiya ilə mübarizə üçün faiz dərəcələrinin yüksəldiləcəyi ehtimalını artırır. Bu səbəbdən də inkişaf etməkdə olan bazarlardan valyutanın çıxışı müşahidə olunur. Önümüzdəki dövrdə dünya bazarında ABŞ dollarının dəyərlənməsi gözlənir. Bu isə bütün valyutalara təsir göstərəcək”.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Türkiyə Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından biridir. Azərbaycanın qeyri-neft ixracatının 26 faizi Türkiyənin payına düşür. İdxalda da Türkiyənin payı çoxdur. Bu fonda hesab edilir ki, yaxın tezlikdə Türkiyədən idxal edilən məhsullarda müəyyən ucuzlaşmalar ola bilər. Eyni zamanda, iqtisadçıların fikrincə, Türkiyədəki bu vəziyyət Azərbaycanın ixracatına ciddi təsir etməyəcək. Çünki Azərbaycan Türkiyə bazarına daha çox müqayisəli üstünlüyə malik məhsullarını ixrac edir. Bu məhsulların bir qismi də qardaş ölkə vasitəsilə digər ölkələrə ixrac edilir. Ona görə də Azərbaycana güclü təsir gözlənilmir.
Digər tərəfdən türk lirəsinin ucuzlaşması manat üçün hansısa ciddi təhdid də formalaşdırmır. Hesab edilir ki, ilin sonuna qədər manatın məzənnəsində ciddi dəyişiklik gözlənilmir. Yəni bu il dolların manata qarşı məzənnəsində kəskin bahalaşma və ya ucuzlaşma olmayacaq. Buna əsas səbəb odur ki, hökumət manatın kursunun sabit qalmasını istəyir. İndiki şəraitdə hökumət müdaxiləsi olmasa, manat əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmələ bilər. Bu isə qeyri-neft ixracına ziyandır. Dolların bahalaşması isə inflyasiya yavtardığından, hökumət bu pulun da manata nisbətdə sabit qalmasında maraqlıdır. Yəni qonşu ölkələrdə cərəyan edən proseslər manat üçün hansısa təhdid yaratmır.
Tahir TAĞIYEV
