İraq Kürdüstanında məlum referendum dünya iqtisadi müstəvisində də proseslərin inkişaf axarına ciddi təsir göstərdi. Məsələn, bu referendumdan sonra Türkiyənin və mərkəzi İraq hökumətinin sərgilədiyi mövqe dünya neft bazarlarında neftin qiymətini kəskin şəkildə artırıb.
Son məlumatlara əsasən, “Brent” markalı xam neftin bir barrelinin qiyməti son 2 il 3 ayın maksimumuna çatıb. Artıq “Brent”in qiyməti 59,25 dollardək bahalaşaraq 2015-ci il iyulun 13-dən indiyədək ən yüksək səviyyəyə qalxıb. Ölkəmizin dünya bazarlarına çıxardığı “AzəriLayt” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 1,39 dollar bahalaşaraq 60,51 dollar olub.
Ekspertlərin fikrincə, qiymət artımına səbəb Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın İraq Kürdüstan Regional Rəhbərliyində (İKRR) baş tutan referendumla əlaqədar bu bölgənin neftinin Türkiyədən ixracının dayandırılacağını bəyan etməsidir. Eləcə də İraq parlamenti Kərkükdəki neft quyularının mərkəzi hakimiyyətə qaytarılması barədə qərar qəbul edib. İraq parlamenti daha öncə Kərkükdə və digər mübahisəli bölgələrdə əsgərlərin yerləşdirilməsi barədə qərar qəbul etdiyini açıqlamışdı. Bundan başqa, ABŞ-da şist neft quyularının sayının azalmağa başlaması və Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) dünyada neft ehtiyatlarının azalması ilə bağlı bəyanat yayması da nefti sürətlə bahalaşdırır. Bu prosesin hələ bir müddət davam etməsi, neftin isə 70 dollara belə çatması istisna olunmur. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, qiymətlərin bu həddə olması Azərbaycanın maraqlarına cavab verir. Elə bu günlərdə SOCAR-ın strateji inkişaf üzrə vitse-prezidenti Tofiq Qəhrəmanov neftin dünya bazarlarında satış qiymətinin 60-65 dollar olmasının ölkə üçün uyğun olduğunu bildirmişdi. Vitse-prezident qeyd edib ki, xam neftin dünya bazarlarında satış qiymətlərinə dair proqnoz öz aktuallığını qoruyur: "SOCAR üçün bu gün xam neftin dünya bazarlarında satış qiymətinin 60-65 dollar və daha yuxarı səviyyəyə çatması əlverişli olardı, lakin dünya bazarlarında neftin qiymətinin formalaşmasında mövcud reallıqlarla hesablaşaraq, şirkət öz strategiyasının inkişafında bu amilləri nəzərə alır".
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, İraq Kürdüstanında baş verənlər neftin qiymətinin hələ bundan sonra daha da yüksəlməsinə rəvac verəcək. Məsələ ilə bağlı "Financial Times" qəzeti yazır ki, İraqın şimalında keçirilmiş müstəqillik referendumunun ən mürəkkəb perspektivlərindən biri də kürdlərin neftlə zəngin Kərkük əyalətinə iddialı olmalarıdır. Məqalədə deyilir ki, Kərkük günə 400 min barrel neft hasil edir və bu, İraqın toplam neft hasilatının 10 faizi deməkdir: "Beləliklə, Kürdüstan həqiqətən də müstəqil olarsa, İraq hökuməti OPEK-də ən böyük ikinci hasilatçı statusunu İrana təhvil verməli olacaq. Bundan başqa, İraqın şimalındakı kürd regionunun 45 milyard barrel neft ehtiyatına malik olduğu məlumdur. Bu, İraqın bütün neft ehtiyatlarının üçdə biri deməkdir. Burada hazırda günə 650 min barrel neft hasil olunur ki, bunun da 550 min barreli Türkiyə ərazisi ilə Aralıq dənizi limanlarına çıxarılır". Amma Türkiyənin qadağası vəziyyəti tam dəyişə bilər. Məhşur "Citigroup" bankı da yaranmış vəziyyətdə Yaxın Şərqdə cərəyan edən hadisələr üzündən neftin qiymətində kəskin bahalaşma olmasını proqonozlaşdırır. Bankın qlobal əmtəə direktoru Ed Morzenin sözlərinə görə, OPEK-dəki beş ölkə - Liviya, Nigeriya, Venesuela, İran və İraq bu il maksimum gücü ilə neft hasil edir: "İstehsalda artım əvəzinə, 2018-ci ilə qədər tez bir zamanda bazarda qıtlıq əmələ gəlməsi risqi var. Bu risq neft kəşfi və hasilatı işinə daha zəif sərmayə qoyan ölkələrdən qaynaqlanır. Bu şəraitdə neft kəskin bahalaşa bilər və bu halda qiymətlərin 70 dolları ötməsi qaçılmaz olacaq". Qeyd edək ki, bir neçə ildir neft qiymətləri aşağı olduğundan, neft axtarışına və hasilatına daha az investisiya yatırılır
"Financial Times" qəzeti isə yazır ki, Bağdad və İranın, indi isə həm də Türkiyənin Kərkükə mümkün hərbi müdaxiləsi neft qiymətlərində sıçrayışı daha yüksək həddə çatdıra bilər. Qeyd olunur ki, neft infrastrukturuna burada təsir edəcək tammiqyaslı müharibə vəziyyəti daha da dəyişmək iqtidarındadır. Bundan başqa, mərkəzi İraq hökuməti bütün xarici dövlətləri Kürdüstan regionu ilə ticarətdən çəkinməyə çağırıb. Bu da bölgədən neftin nəqlini dayandıracaq amildir və qiymətlərə mütləq mənada təsirini göstərəcək. Belə vəziyyət neft hasilatçılarının, o cümlədən Azərbaycanın gəlirlərini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq.
Tahir TAĞIYEV
