İqtisadi və maliyyə sahəsində atılan addımlar artıq öz müsbət nəticələrini verməkdə, hökumətə daha rahat manevr imkanları qazandırmaqdadır. Belə görünür ki, bu gedişlə ölkə qeyri-neft sektoru üzrə ixrac həcmini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq və bu hal manatın möhkəmlənməsini qaçılmaz edəcək. Artıq bunun ilkin anonsları Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov tərəfindən verilib.
Onun sözlərinə görə, tədiyyə balansı müsbət olarsa, manatın möhkəmlənməsi trendi formalaşa bilər: "Manat üzən məzənnə rejimindədir. Tədiyyə balansı müsbət olarsa, manatın möhkəmlənməsi trendi formalaşa bilər. Lakin bunu bazar həll edir. Sadəcə olaraq, hökumət və Mərkəzi Bank düşünməlidir ki, bütünlükdə manatın möhkəmlənməsi ölkədə həyata keçirilən iqtisadi strategiyaya nə dərəcədə uyğundur. Burada ixracın dəstəklənməsi və şaxələndirilməsi diqqət mərkəzində olmalıdır".
Baş bankir bildirir ki, Azərbaycan hökuməti manatın məzənnəsi üçün xüsusi risq görmür: "Müsbət trend adətən tədiyyə balansının cari əməliyyatlar hesabının profisiti hesabına formalaşır. Yəni biz cari hesabın profisitinin təqribən 1,5 - 2 milyard dollar təşkil edəcəyini gözləyirik". Beləliklə, açıqlamadan aydın görünür ki, tədiyyə balansı 1,5 - 2 milyard dollar təşkil edəcək. Yəni Azərbaycana ixrac və idxal prosesinində yaranan fərq nəticəsində bu qədər həcmdə əlavə dollar kütləsi daxil olacaq. Belə vəziyyət mütləq mənada manatın möhkəmlənməsini də qaçılmaz edəcək. Bütün bunların nəticəsidir ki, təkcə son 8 ayda Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları 12% artıb.
İndi maraq doğuran məqam manatın nə qədər möhkəmlənəcəyidir. Ekspertlər hesab edir ki, hökumətin müdaxiləsi olmasa, manat dollar qarşısında 1,5 manat həddinə qədər güclənə bilər və bu, ilin sonuna kim özünü aydın göstərər. Çünki tədiyyə balansının profisitli olması şəraitində valyuta bazarında tarazlıq təmin edilir və manatın məzənnəsi stabildir. Pul təklifi də iqtisadiyyatın pula olan tələbatı, o cümlədən fiskal sektorun likvidliyə olan ehtiyacına uyğun olaraq artır. İnflyasiyanın təhlili göstərir ki, pul siyasətinə əhəmiyyətli korreksiya etmək zərurəti yoxdur.
Ən əsası, 2017-ci ilin 8 ayında qeyri-neft sektorunda 2,2 faizlik iqtisadi artım qeydə alınıb. Yanvar-avqust aylarında xarici ticarət balansının profisiti 1,9 milyard dollar təşkil edib. İlin sonuna tədiyyə balansında profisitin qorunacağı proqnozlaşdırılır.
Profisitli tədiyə balansı fonunda valyuta bazarı özünün tarazlığını, milli valyutanın məzənnəsi isə sabitliyini qoruyur. Manatın dollara nəzərən məzənnəsi ilin əvvəlindən möhkəmlənib və milli valyutanın məzənnəsinin davamlı sabitliyi dollarlaşmanın azalması ilə müşaiyət olunur. Belə vəziiyət manata müsbət təsir edir, onun mövqelərini möhkəmləndirir. Digər tərəfdən, dünya valyuta bazarlarında baş verənlər də manata təsirsiz ötüşmür. Son məlumatlar göstərir ki, ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi (FES) sentyabrın 20-21-də keçirəcəyi növbəti iclasında uçot dərəcəsini dəyişməyəcək. Cari ilin sonuna qədər Avropa Mərkəzi Bankının da monetar ekspansiya proqramının başa çatdırılması barədə qərarını açıqlaması gözlənir. Belə olarsa, avronun məzənnəsi güclənməyə başlayacaq və bu, dolları digər valyutalar, o cümlədən manat qarşısında daha da ucuzlaşdıracaq.
Neftin qiymət artımı da artıq manata ciddi təsir edir. İndi “Brent” markalı neftin bir barreli dünya bazarında 55 dollardan baha satılır. Azərbaycan neftinin bir barreli isə artıq 60 dollara çatır. Bahalaşmanın davam etməsi gözlənir. İqtisadçı Vüqar Bayramovun sözlərinə görə, neftin bahalaşması gündəlik qlobal hasilatın ötən ay 720 min barrel azalaraq 97.7 milyon barrelə düşməsi və “Harvi“ qasırğası nəticəsində ABŞ-da istehsalın azalması ilə bağlıdır: “Dolların aparıcı valyutalara nisbətən dəyərsizləşməsi də neftin qiymətinin yüksəlməsinə təsir edən faktorlardan hesab edilir. Qlobal hasilatın azalması daha çox Liviyadakı sosial narazılıqla bağlı olsa da, OPEK-in də hasilatın azaltması siyasətini davam etdirməsi müşahidə edilməkdir. Belə ki, OPEK avqust ayında əvvəlki ayla müqayisədə gündəlik hasilatı 30.113 milyon barreldən 30.004 milyon barrelədək azaldıb və təşkilat hasilatın azaldılması ilə bağlı gələn ilin martında müddəti bitəcək anlaşmanın zamanını uzatmaq üçün artıq indidən danışıqlara başlayıb”. Neftin qiymət artımı isə mütləq manata öz təsirini göstərəcək. Belə görünür ki, ilin sonuna kimi manat dollar qarşısında dəyərini xeyli artıracaq. Qeyri-neft sektorunda davamlı artım isə bu prosesi daha sürətli hala gətirəcək.
Tahir TAĞIYEV
