ABŞ-ın bu gün bir çox ölkələrlə müqasibətində yaranan gərginlik dünya miqyasında dollardan imtina məsələsini yenidən gündəmə gətirib. Belə görünür ki, yaxın tezlikdə Rusiya, İran, Venesuela, hətta qardaş Türkiyə dollardan imtina istiqamətində mühüm addımlar atacaq. Region ölkələrinin bu istiqamətdə addımları Azərbaycana da təsirsiz ötüşməyəcək.
Xatırladaq ki, artıq Rusiya, İran, Türkiyə Azərbaycanla ticarəti milli valyutalarda aparmaq üçün müvafiq təkliflər səsləndirib. Bu prosesə yaxın tezlikdə başlanması istisina olunmur.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ABŞ-ın münasirbətlərinin gərgin olduğu bir sıra digər ölkələr də dollardan imtina istiqamətində müvafiq addımlar atmağa hazırlaşır. Məsələn, Venesuela prezidenti Nikolas Maduro bəyan edib ki, ölkəsi artıq neftin qiymətini ABŞ dolları ilə deyil, Çin yuanı ilə hesabalyır. Dövlət başçısının sözlərinə görə, bu addımın atılmasına səbəb ABŞ-ın ötən aydan başlayaraq ölkəsinə qarşı tətbiq etdiyi yeni sanksiyalardır. Başqa sözlə, bununla rəsmi Karakas ABŞ-a etirazını bildirir. Maduro bu xüsusda qeyd edir: "Onlar böyük ziyan vurub. Biz qorunmağa məcburuq". Xatırladaq ki, bir qədər əvvəl Venesuela prezidenti ölkəni "boğan" dollara alternativ valyuta yaratmaq niyyyətini bildirmişdi. Maduro ölkəsinin hesablaşmalarda Rusiya rublu, Çin yuanı, Hindistan rupisi, avro və yapon yenindən istifadə edəcəyini açıqlayıb. Prezident Venesuelanın yeni beynəlxalq valyuta ödəniş sistemi yaradaqacağını və ABŞ dollarının əsarətindən azad olaraq digər valyutalardan ibarət valyuta səbəti tətbiq edəcəyini açıqlayıb.
Bundan başqa, ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyalardan yayınmaq üçün Venesuelanın "PDVSA" dövlət neft şirkəti öz tərəfdaşlarına avro və ya digər valyutalarda hesab açmaq barədə xəbər göndərib. Ölkənin baş nazir müavini Tarek el Aissami iqtisadi blokadadan yayınmaq üçün valyuta səbəti yaradacaqlarını bildirib.
Dollardan imtina prosesində qonşu Rusiya da maraqlıdır. Qeyd edək ki, Rusiya Xarici İşlər nazirinin müavini Sergey Ryabov ABŞ-ın sanksiyalarına cavab olaraq ölkəsindəki müəyyən ödəmə terminallarında dolların istifadəsinin məhdudlaşdırılması ilə bağlı tədbirlərin həyata keçiriləcəyini bildirib. Avropa və Yenidənqurma və İnkişaf Bankının baş iqtidaçısı Sergey Qruiyev də bunu mümkün sayır: "Rusiya hökuməti dollardan imtina etməyə cəhd göstərə bilər. Hökumət bunu tez bir zamanda həyata keçirərsə, yaranacaq bəzi artıq xərcləri ödəmək lazım gələcək". Sergey Qruiyev bildirib ki, dollarla olan maliyyə alətlərinin rubla dəyişdirilməsi böyük səy tələb edir: "Bunun üçün makroiqtisadiyyatın gücləndirilməsi, inflasiyanın aşağı həddə gətirilməsi və maliyyə bazarlarının uzun müddətli inkişafını təmin etmək lazımdır”.
Bundan başqa, Rusiya və Türkiyə hələ ötən ildən ticarəti milli valyutalarda aparmaq niyyətlərini ortaya qoyub. Ticarətdə türk lirəsi və rubldan istifadə edilməsi təklifilə isə Rusiya prezidenti Vladimir Putin çıxış edib. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da bunu dəstəkləyir: "Əlbəttə, alış-verişləri rubl və lirə ilə aparsaq, daha da faydalı olar. Belə bir vəziyyətdə, məsələn, dollar daha da düşər. Valyuta resessiyasından, məzənnə təzyiqindən xilas olmuş olarıq. Həm Rusiya qazanacaq, həm biz qazanacağıq. Onun üçün bu çox mühümdür". Bir müddət öncə isə Ərdoğan bildirib ki, Türkiyə, Rusiya, İran və Çin qarşılıqlı ticarətdə dollardan imtina edərək öz valyutalarından istifadə edə bilər: "Biz Rusiya, Çin və İranla alış-verişimizi yerli pulla həyata keçirmək üçün addımlar atdıq. Onlardan nəsə alsaq onların pulu ilə, onlar bizdən alanda bizim pulla alacaqlar". Artıq Rusiya və Türkiyə ticarətin bir hissəsini milli valyutada həyata keçirir. Bu prosesə ABŞ-ın yeni sanksiyalarına məruz qalan İran da qoşulmağa hazırlaşır. Xatırladaq ki, bir neçə gün əvvəl ABŞ prezidenti Donald Tramp gələn 6 ay ərzində İranı nüvə sazişinin şərtlərinə əməl etməməsinə görə daha sərt ölçülər götürüləcəyi ilə hədələyib: "Biz onların bu ölkəyə etdiklərinə göz yummayacağıq. İran razılaşmanın bir çox elementini pozub. Tehran razılaşmanın ruhunu belə dəyişib. Oktyabrda nə edəcəyimizin şahidi olacaqsınız". İranın ali rəhbəri Ayətulla Əli Xamneyi də ölkəsinin Qərb dövlətləri ilə razılaşdırdığı nüvə proqramına dair anlaşmanı zəiflətməyə cəhd göstərən ABŞ-a xəbərdarlıq edib: "Güclü dövlət olan İran təzyiqə təslim olmayacaq və baş əyməyəcək. Rüşvətxor, yalançı ABŞ rəsmiləri həyasız şəkildə İran dövlətini yalanda ittiham edir. Halbuki, İran addımlarını dürüst atıb və axıradək belə edəcək". İndi İran, cavab tədbirlərindən biri kimi, xarici ticarətdə dollar yox, milli valyutalardan istifadədə maraqlı olduğunu bəyan edir və bu xüsusda ilk növbədə qonşu dövlətlər, Avropa ölkələri, Rusiya ilə müvafiq addımlar atılmasını istəyir. Bütün bunlar isə dünya miqyasında dollardan imtina ilə bağıl yeni proseslərin başlanacağını istisna etmir.
Tahir TAĞIYEV
