ABŞ Türkiyədə dollara qarşı başladılan prosesin digər ölkələrə də təsir edərək “domino effekti” yarada biləcəyindən narahatdır.
Baki-xeber.com xəbər verir ki, ötən həftə prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın dolların yüksəlişinə qarşı milli pula dəstək çağırışından sonra xalq və böyük qurumlar kütləvi şəkildə əllərindəki dollarları türk lirəsinə dəyişməyə başlayıb. Qısa müddət ərzində kütləvi şəkil alan bu prosesdən sonra dollar qarşısında türk lirəsi bahalaşmağa başlayıb.
ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CİA) “kölgə strukturu” hesab edilən “Stratfor” (kölgə CİA) bu kampaniyanı Türkiyə iqtisadiyyatının dollara olan asılılığından imtina cəhdi kimi qiymətləndirir. Türkiyədəki prosesləri digər ölkələrin də yaxından izlədiyini bildirən “Stratfor”a görə dolların bahalaşmasının qarşısını almaq üçün onlar da eyni kampaniyaya start verə bilər.
“Kölgə CİA” digər ölkələrdə də eyni proses başlayacağı halda, dünyanın yeni bir sistem dəyişikliyinə gedə biləcəyini bildirir.
Dollara alternativ qlobal pul vahidi məsələsinə gəlincə, hazırda dolların yerini ala biləcək bir neçə namizəd var. 2001-ci ildə favorit olan avro ən zəif namizədlərdəndir. İngilis funtu və yapon yeni isə güclü namizədlərdəndir. Ancaq burada ən optimal həll yolu, qlobal valyuta dolların yerinə Beynəlxalq Valyuta Fondunun SDR-nin (Special Drawing Rights - Xüsusi Borcalma Hüququ) tətbiqi ola bilər
Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) SDR-i (Special Drawing Rights - Xüsusi Borcalma Hüququ) 1970-ci ildə yaradıb. Bu növ beynəlxalq pul vahidini - ehtiyat və ödəniş vasitəsini Beynəlxalq Valyuta Fondu beynəlxalq likvidlik probleminin həlli və milli valyutaların beynəlxalq ehtiyat pul vahidi ilə əvəz olunması məqsədilə yaradıb. Bu yeni aktiv valyutadan tarazsızlıqların aradan qaldırılmasında qızıl və dollarla yanaşı istifadə edilirdi. Regional valyuta olan SDR BVF-yə üzv olan ölkələrin tədiyyə balanslarının saldosunu tənzimləmək, rəsmi ehtiyatları tamamlamaq və BVF ilə hesablaşmalar aparmaq üçün milli valyutaların dəyərinin ölçülməsi məqsədilə yaradılıb. 1971-ci ildə SDR hesab pul vahidinin qəti müəyyən edilmiş qızıl məzmunu dollarda olduğu kimi 0,888671 qram müəyyən edildi. Lakin dolların iki dəfə (1971 və 1973-cü illərdə) aparılan devalvasiyasından və 1 iyul 1974-cü ildən üzən valyuta kurslarının tətbiqindən sonra SDR pul vahidinin dəyəri «valyuta səbəti», yəni aparıcı kapitalist ölkələrinin 16 valyutasının, 1981-ci ilin 1 yanvarından isə 5 valyutasının (ABŞ dolları, AFR-nin markası, fransız frankı, yapon yeni və İngiltərə funt-sterlinqi) orta çəki məzənnəsi əsasında müəyyən edilirdi. SDR səbəti növbəti dəfə baxıldıqda 1 yanvar 1986-cı ildən həmin səbətdə yapon pul vahidinin - yenin xüsusi çəkisi artırıldı. 1991-1996-cı illərdə yenidən baxıldıqda səbətdə valyutaların xüsusi çəkiləri əsasən saxlanıldı. Avronun tətbiqi ilə əlaqədar «standart səbət» yenə də 2001-ci ildə dəyişdirildi. BVF-nin yeni Nizamnaməsinə uyğun olaraq SDR vahidinin dəyəri standart səbətin, yəni müəyyən nisbətdə götürülən aparıcı dünya valyutalarının (ABŞ dolları, avro, yapon yeni və İngiltərə funt-sterlinqi) əsasında müəyyən edilir. Hər bir valyutanın nisbi tutumu ölkənin dünya mal xidmətləri ixracatında xüsusi çəkisi və digər ölkələr tərəfindən ehtiyat vəsaitləri keyfiyyətində valyutadan istifadə etmələri kimi göstəricilərdən irəli gələrək müəyyənləşdirilir. Həmin göstərilən göstəricilərin əsasında valyutaların siyahısı, həmçinin onların standart səbətdə xüsusi çəkisinə hər beş ildən bir yenidən baxılır.
Tahir TAĞIYEV
