Xarici ticarətdə dollardan istifadə bir çox ölkələr üçün ABŞ valyutasının bahalaşması fonunda müəyyən problemlər yaradır. Elə bu səbəbdən dollardan imtina edilərək milli valyutaların ticarət dövriyyələrinə cəlb olunması istiqamətində çağırış və fəaliyyətlərin sayı artır. Belə mövqedə olan ölkələrdən biri də qardaş Türkiyədir.
Məlumat üçün bildirək ki, müəyyən səbəblər üzündən son dövrlərdə Türkiyə milli valyutası olan lirə son iki ayda 18% devalvasiyaya uğrayıb. Türk lirəsinin devalvasiyasına səbəb kimi ABŞ-da bu il dekabrın 13-14-də uçot dərəcəsinin artırılması ilə bağlı gözlənilən qərar, dolların dünya valyuta bazarında möhkəmlənməsi, Türkiyənin geosiyasi vəziyyəti, Türkiyə ilə Avropa İttifaqı (Aİ) arasında yaranan problemlər göstərilir. Lirənin ucuzlaşmasına digər səbəb Türkiyənin maliyyə bazarlarından əsasən xarici kapitalın axını olub. Türk lirəsində olan aktivlərin satışından əldə edilən vəsaitin xarici valyutaya, xüsusən də ABŞ dollarına yönəlməsi dolların məzənnəsinin artmasına səbəb olub. Baş verənlər burada müəyyən problemlərə yol açır. Məhz bu fonda Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan əhaliyə müraciət edərək milli valyuta olan lirəyə dəstək verməyə çağırıb.
Türkiyənin "Hürriyet" qəzetinin verdiyi xəbərə görə, İstanbulda çıxış edən ölkə başçısı qeyd edib ki, milli valyutaya dəstək verənlər zərərlə üzləşməz: "Yastığınızın altındakı xarici valyutanı lirəyə və qızıla çevirin. Bizi yıxmaq istəyənlərə qarşı çıxın və milli valyutamıza dəstək verin. Milli valyutımız sizə zərər verməz". Bundan sonra əhali əlində olan valyutanı tədricən bazara çıxarmağa başlayıb. Digər tərəfdən İstanbul birjası da Ərdoğanın çağırışına dəstək verib və bütün nağd vəsaitləri lirəyə çevirməklə pulların milli valyuta hesablarında saxlanmasına qərar verib. Baş verənlər lirənin məzənnəsinin tədricən yüksəlməsinə səbəb olub. Amma Türkiyə təkcə bunlarla kifayətlənmək niyyətində deyil.
Prezident Ərdoğan bəyan edib ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putinə ticarət dövriyəsində yerli valyutadan istifadə etməyi təklif edib: "Təklif etdim ki, Rusiyadan məhsulları rublla alaq, Rusiya isə Türkiyədən aldığı məhsullara görə lirə ilə ödəniş etsin. Həmin təlkifi Çin rəhbərliyinə də etdim. Tərəflər bu təklifi müsbət qarşıladı". Bu arada Türkiyənin baş naziri Binəli Yıldırım Rusiyaya rəsmi səfərə gedib. Yıldırımın səfər gündəliyinə iki ölkə arasında viza rejiminin ləğvi, dövlətlər arasında ticarətin türk lirəsi və rus rublu ilə aparılması, Türkiyənin Şanxay Əməkdaşlıq Təəşkilatına üzvlüyü, Suriya və İraqdakı mövcud vəziyyətin müzakirəsi və orada terrora qarşı birgə mübarizə, müdafiə və enerji sahəsində əməkdaşlıq, ticarət sahəsində 100 milyard dollarlıq hədəfə çatmaq kimi məsələlər daxildir. Amma dövlətlər arasında ticarətin türk lirəsi və rus rublu ilə aparılmasına xüsusi diqqət yetiriləcək. Çünki Rusiya da dolların ticarətdə dövriyyədən çıxmasında maraqlıdır. Ekspertlər qeyd edir ki, Birləşmiş Ştatların yaxşı iqtisadi vəziyyəti bütün dünyanın dollardan istifadə etmək məcburiyyətində olması ilə izah olunur. İndi ABŞ dolları dünya ehtiyat valyutası kimi öz mövqeyini itirərsə, bunun Amerika iqtisadiyyatı üçün nəticələri çox ağır olacaq. Amma digər ölkələrin iqtisadiyyatına yaranan dollar təhlükəsi aradan qalxacaq. Bu mənada Türkiyə və Rusiya, eləcə də Çin prosesdə maraqlıdır. Hesab olunur ki, Rusiya və Çin, eləcə də Türkiyə ticarəti milli valyatada aparmaq istiqamətində addım ata bilsə, bu, sonradan bütün regioana təsir edəcək. Hətta prosesə Azərbaycanın da qoşulması gözləniləndir. Xatırladaq ki, Rusiya qarşılıqlı ticarəti milli valyutalarda aparmaq üçün Azərbaycana müraciət edib. Onu da qeyd edək ki, Rusiya Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşlarından biridir. Türkiyə ilə də ticarət milli valyutalarda həyata keçirilə bilər.
Onu da xatırladaq ki, bu gün dünyada mərkəzi banklar arasında öz milli valyutalarının mübadilə təcrübəsi geniş inkişaf edir. Bu mənada mərkəzi bankların fəaliyyəti şirkətlərə və banklara dünyada formalaşan bu və ya digər reallıqlarda yaranmış vəziyyətə uyğunlaşmağa imkan verir. Eləcə də belə vəziyyət ticarətdə məhz milli valyutalardan istifadəni asanlaşdırır. Hazırda isə Azərbaycanın iki böyük qonşusu olan Türkiyə və Rusiya kifayət qədər ambisiyalı iqtisadi planlar cızır. Özü də nəzərə alaq ki, hər iki ölkə Bakının strateji tərəfdaşıdır və onlar ölkəmizlə də ticarəti milli valyutada apara bilər.
Tahir TAĞIYEV
