Son günlər dünya iqtisadiyyatında yaranan problemin əsas səbəbkarı qismində göstərilən Çində proseslərin mövcud inkişafı xüsusi diqqət mərkəzində saxlanır. Bu da səbəbsiz deyil. Əvvəla, belə hesab edilir ki, Çində böhran dərinləşərsə, bu, dünyanın əksər dövlətlərində daha kəskin problemlərə yol açacaq. Xüsusən də qlobal iqtisadi böhranın daha kəskin səviyyədə üzə çıxmasına rəvac verəcək. Belə vəziyyət isə heç bir dünya ölkəsi üçün müsbət heç nə vəd etmir. Digər tərəfdən, Çin böhranı davam edəcəyi təqdirdə, hazırda bir çox ölkələrdə özünü göstərən devalvasiya prosesinin daha da genişlənəcəyi gözlənir. Bu da əlavə iqtisadi problemlər deməkdir.
Hələlik isə Çinlə bağlı proqnozlar o qədər də nikbin deyil. "Bank of America"nın ekspertləri Çin hökumətinin kapital bazarına yönələn müdaxilələrini davam etdirməsinin olduqca məsrəfli olduğunu və problemin həllinə xidmət etmədiyini bildirir. Bankın Çin səhmləri üzrə strateqi David Cui bildirir: "Hökumətin müdaxilədən geri çəkildiyini eşidər-eşitməz, bir çox investor səhmlərdə qiyməti aşağı salmağa başlayacaq. Bu da böhranı tətikləyəcək". Ekspertlər neft amilinə də Çində baş verənlər fonunda xüsusi diqqət yetirir. İllərdir neft hasilatçıları Rusiyadan tutmuş Venesuelaya, Nigeriyaya qədər Çinin bitib-tükənməyən tələbatının neftin qiymətini rekord səviyyəyə qaldırmasını məmnunluqla izləyirdi. Elə Rusiyanın üzünü Asiyaya çevirməsinin əsas səbəbi də Çində enerji daşıyıcılarına sonsuz tələbatla əlaqəli idi. İndi isə Rusiya Çinlə birgə energetika layihələrini, o cümlədən nəhəng qaz kəməri tikintisini təxirə salmalı olub. Ən böyük problem odur ki, hazırda heç kim Çin iqtisadiyyatında məhz nə baş verdiyini əminliklə bilmir. Amma son 20 ildə Çinin neft bazarında qiymətlərin formalaşmasına təsiri danılmazdır. 1993-cü ilə qədər Çin öz-özünü neftlə təmin edirdi. 2000-ci ilin əvvəllərində tələbatın artması ilə bağlı Çin gündə 1.3 milyon barrel neft ixrac edirdi. 2014-cü ilin sonlarında isə Çin artıq gündə 7,1 milyon barrel neft alırdı. Bu da neftə tələbatı kəskin artırmışdı və sonda qiymətlərin rekord həddə çatmasına səbəb olmuşdu. Çin hələ də böyük həcmdə neft istehlak edir, ancaq digər məhsullar kimi, neftə tələbat əvvəlki qədər artmır. Əksər xammal ixrac edən ölkələr üçün onun qiymətdən düşməsi gözlənilməz olub, çünki bu qiymətlər son aylaradək kifayət qədər yüksək idi. Amma çox az hökumət bildirdi ki, bu, Çinin sürətli iqtisadi artımına görə belədir. Amma vəziyyətin yaxşı olduğu ölkələr də var. Məsələn, Azərbaycanda son illər qeyri-neft sektorunun inkişafı sürətlənib. Bu isə neft ixracı ilə bağlı problemin ölkəmizə təsirini azaldır. Ölkənin xarici borclarının ÜDM-ə nisbətdə payının cüzi olması da Azərbaycana əlavə manevr imkanları verir. Bununla belə, yeni iqtisadi böhranın başlanması istənilən halda Azərbaycanın da maraqlarına ziddir.
Hazırda, Çinlə yanaşı, maraqla gözlənilən məsələlərdən biri də ABŞ Mərkəzi Bankının faiz dərəcəsini artırıb-artırmayacağı ilə bağlıdır. Faiz dərəcələri artarsa, bu, yeni devalvasiya dalğasına təkan verəcək ki, belə vəziyyət əksər ölkələr üçün dərin böhran deməkdir.
Elə indinin özündə də əmtəə qiymətlərində azalma, kredit problemi və möhkəmlənən dollar inkişaf etməkdə olan ölkələrin maliyyə bazarlarına mənfi təsir etməkdə davam edir. Xatırladaq ki, ABŞ-da uçot dərəcəsinin artması ərəfəsində möhkəmlənən dollar və azalan əmtəə qiymətləri 1980-ci illərdə Latın Amerikası ölkələrində böhrana səbəb olmuşdu. 10 il sonra 1990-cı illərdə isə dolların yenidən möhkəmlənməsi prosesi Asiya ölkələrini sərt böhranla üz-üzə qoymuşdu. Nəticədə bu ölkələr sabit valyuta məzənnəsini tərk etməyə məcbur olmuşdular.
Hazırda da eyni ssenari təkrarlana bilər. ABŞ-ın uçot dərəcəsini yüksəltməyə başlaması xəbəri əmtəə qiymətlərini aşağı salır, dolları gücləndirir və likvidliyin azalmasına səbəb olur. Bu, ən çox xammal ixrac edən ölkələrdə hiss olunur. Araşdırma şirkəti olan "Macro İntelligence 2 Partners"in menecerı Julian Brigden bildirib ki, inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün böhran yaxınlaşır: "Simptomlar çoxdur, amma ən önəmlisi güclənən dollardır". Dolların güclənməsi indiki vaxtda ABŞ şirkətləri üçün də sərfəli deyil. Çünki bunun yaradacağı böhrandan həmin şirkətlər də əziyyət çəkəcək.
Tahir TAĞIYEV
