ABŞ və İran arasında savaşın yenidən qızışması fonunda diqqət mərkəzinə gələn əsas məsələlərdən biri də TRIPP layihəsidir. Hesab olunur ki, savaşın miqyası yenidən genişlənərsə, İran TRIPP-i də hədəfə ala bilər. Hər halda, İranın Ermənistandakı səfiri Xəlil Şirqolaminin səsləndirdiyi fikirlər də bunu istisna etmir. O qeyd edir ki, TRIPP layihəsi çərçivəsində yaranan risklərin idarə olunması və mümkün təhdidlərin qarşısının alınması Ermənistan-İran münasibətlərinin prioritet məsələlərindən biridir.
Səfir vurğulayıb ki, İranın ABŞ ilə sülh memorandumu imzalamasından cəmi 20 gün keçsə də, bu qısa müddətdə sənədin şərtləri dəfələrlə pozulub: "Buna görə də İranın öz sərhədləri yaxınlığında amerikalıların yerləşməsindən narahat olması tamamilə əsaslı və məntiqlidir. Bu narahatlıqlara aydın cavab verilməlidir". Ermənistan hökuməti isə öz növbəsində əmin edir ki, layihənin icrası və Birləşmiş Ştatların regiondakı varlığı İran üçün hər hansı bir təhlükə və ya çağırış yaratmayacaq. Şirqolami hesab edir ki, Ermənistan blokadadan çıxmaq üçün öz potensialından tam yararlana biləcəyi mexanizm qurmalıdır: "Amma bununla yanaşı, Birləşmiş Ştatların regional varlığından doğan risklər idarə olunmalı və İrana qarşı yönələ biləcək istənilən təhdidə dəqiq reaksiya verilməlidir". Qeyd edək ki, daha əvvəl ABŞ-ın “The Central Asia-Caucasus Analyst” nəşri də TRIPP layihəsinin gələcəyinin ABŞ-İran münasibətlərindən asılı olduğunu bildirib. Burada qeyd olunur ki, hazırda Azərbaycan və onun əsas bölgəsi Naxçıvan arasında ən qısa quru yol İrandan keçir. Müəllif vurğulayıb ki, layihə təkcə Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri ilə məhdudlaşmır və daha geniş geosiyasi məqsədlərə xidmət edir. TRIPP-in reallaşması İranın regiondakı strateji rolunu zəiflədə və onun tranzit üstünlüyünü azalda bilər. Nəşr ABŞ və İran arasında artan gərginlik fonunda layihənin potensial hədəfə çevrilə biləcəyini bildirib. Qeyd edilir ki, layihə infrastrukturu üzərinə mümkün hücum investorları çəkindirə və marşrutun beynəlxalq əhəmiyyətini zəiflədə bilər.
Xatırladaq ki, bundan öncə ABŞ dövlət katibi Marko Rubio və Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan TRIPP-in fəaliyyət mexanizmlərini müəyyən edən ikitərəfli çərçivə sazişini imzalayıblar. Rubio ABŞ Senatının Xarici Əlaqələr Komitəsində deyib: “Bu, Azərbaycanın önəm verdiyi və münasibətlərdə narahatlıq yaradan çıxış məsələsini həll edir, amma bununla kifayətlənmir. Bu saziş Ermənistan iqtisadiyyatını çox güclü şəkildə transformasiya etmək potensialına malikdir”. Bu sazişlə yanvarda imzalanmış TRIPP layihəsinə dair birgə çərçivə sənədinin əsas müddəaları bir daha təsdiqlənir. Buraya ABŞ-Ermənistan birgə müəssisəsinin yaradılması, onun Ermənistan-İran sərhədi boyunca inşa ediləcək dəmir yolu, avtomobil yolu, enerji xətləri və digər infrastruktur obyektlərini ən azı 49 il müddətində idarə edilməsi daxildir. “TRIPP Development Company”nin 74 faizi ABŞ hökumətinə məxsus olacaq. Ötən ay ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Maliyyə Korporasiyası şirkətin yaradılmasına dəstəyi rəsmən təsdiqləyib. Amma TRIPP infrastrukturlarına qoyulacağı planlaşdırılan ABŞ investisiyalarının həcmi açıqlanmayıb. Ermənistanda müxalifət qrupları TRIPP-in Ermənistanla sərhədinə təhlükə yarada biləcəyini deyir. İran da bu marşruta qarşı çıxır.
Indi isə ABŞ və İran arasında münasibətlərin yenidən gərginləşməsi TRIPP üzərində təhdidi artırır. Elə bu fonda Donald Tramp bildirib ki, onun fikrincə, ABŞ ilə İran arasında atəşkəs rejimi artıq qüvvədə deyil: "Məncə, hər şey bitdi. Artıq onlarla heç bir iş görmək istəmirəm". Onun sözlərinə görə, hazırkı durumu hələ amerikalı danışıqçılarla gözdən keçirəcək, amma Tehranla danışıqları davam etdirməyi "vaxt itkisi" sayır. Prezident həmçinin əlavə edib ki, Amerika ordusu iyulun 8-nə keçən gecə İran ərazisinə "çox güclü zərbələr" endirib: "Biz onlara dedik ki, "gedin, öz dəfn işlərinizlə məşğul olun", onlar isə bunun əvəzinə gəmiləri atəşə tutmağa başladılar. Buna görə də onlara çox ağır zərbə vurduq". İran Xarici İşlər Nazirliyi ABŞ-ın hücumlarını şərh edərkən bildirib ki, bu aqressiv hücumlar hərbi əməliyyatların dayandırılmasını nəzərdə tutan anlaşma memorandumunun birinci bəndinin kobud şəkildə pozulmasıdır. Başqa bir açıqlamada İran Xarici İşlər Nazirliyi Yaxın Şərq ölkələrindən, xüsusən də vasitəçi kimi özü anlaşma memorandumunun təfərrüatlarından xəbərdar olan Qətərdən, eləcə də gəmiçilik şirkətlərindən İslamabad Anlaşma Memorandumunun müddəalarına zidd olan hər hansı bir hərəkətdən çəkinmələrini gözlədiyini vurğulayıb. Tehran bu hərəkətləri əlaqələndirilməmiş gəmiçilik marşrutları vasitəsilə tranziti də əhatə etdiyini düşünür. İran hərbi mətbuat xidməti vurğulayıb ki, atəşkəsin açıq və təkrar pozulmasının nəticələrinə görə məsuliyyət tamamilə cinayətkar ABŞ-ın üzərinə düşür. Hərbi hissə bildirib ki, bölgədəki bütün Amerika hərbi bazaları İran ordusunun dronları üçün qanuni hədəflərdir. Buna cavab olaraq İslam Respublikası bölgədə Amerika ordusu tərəfindən müxtəlif dərəcələrdə istifadə edilən təxminən 80 yerə hücum edib. Bəhreyn və Küveytdəki hədəflər də vurulub. ABŞ-İran memorandumunun qüvvəyə minməsindən bəri Tehran Hörmüz boğazında ticarət gəmilərinə qarşı hər gecə orta hesabla altı dron atıb və onlardan bəziləri ABŞ hərbçiləri tərəfindən ələ keçirilib. Lakin ABŞ mediası vurğulayır ki, bugünə qədər Vaşinqton və Tehran arasında bu hadisələr səbəbindən hücumların səviyyəsi hazırkı həddə çatmayıb. Onların sözlərinə görə, Pentaqon Hörmüz boğazı boyunca yerləşən İran hərbi infrastrukturuna qarşı son 10 gündə ən güclü hücum dalğasını başladıb. Region ölkələri İranın hərəkətlərini tənqid ediblər. Hətta ənənəvi vasitəçilər də bu tənqidlərə qoşulub. Misir, Qətər, İordaniya və Küveyt 8 iyulda İranın Küveyt və Bəhreynə qarşı "təkrar hücumlarını" "şiddətlə pislədiklərini" bildiriblər. Onlar bunu hər iki Körfəz dövlətinin "suverenliyinin kobud şəkildə pozulması" adlandırıblar. ABŞ-İran sülh prosesində dəfələrlə vasitəçilik edən bir ölkə olan Omanın Xarici İşlər Nazirliyi ayrıca bir bəyanat yayaraq Bəhreyn və Küveytə qarşı son hücumları pisləyib və Yaxın Şərqdə gərginliyin artmasının təkcə onun təhlükəsizliyinə deyil, həm də bütövlükdə qlobal təhlükəsizliyə təhdid yaratdığı barədə xəbərdarlıq edib. Regiondakı vəziyyət son dərəcə qeyri-sabit olaraq qalır. Mənbələr “Reuters” agentliyinə bildiriblər ki, Tramp İran mövqelərinə qarşı yeni zərbələr dalğası əmri verəcəyini açıqlayıb. Bunun isə regionda daha uzun sürən gərginliyə səbəb olacağını təxmin etmək çətin deyil.
Samirə SƏFƏROVA
