İyulun 3-də Beyləqan rayonunun Əlinəzərli kəndində fermer Quliyev Miriş Əvəz oğluna məxsus qoyun sürüsündə baş vermiş hadisə kənd təsərrüfatı, qida təhlükəsizliyi və hüquq-mühafizə sisteminin fəaliyyətinin praktik baxımdan qiymətləndirilməsi üçün mühüm nümunədir.
Fermerin bildirdiyinə görə, 70 baş qoyundan 17-si örüşdə otlayarkən naməlum səbəbdən tələf olub. Onun sözlərinə əsasən, ölən heyvanların hər birinin bazar dəyəri təxminən 800–1000 manat təşkil edir. Hadisədən dərhal sonra polisə və Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinə (AQTA) məlumat verilib.
Rəsmi prosedura uyğun olaraq heyvanlar kəsilərək soyuducu anbara yerləşdirilib, laborator müayinələr üçün həm heyvanlardan, həm də örüş sahəsindən nümunələr götürülüb. Lakin hadisədən artıq bir neçə gün keçməsinə baxmayaraq, fermer müayinələrin nəticələrinin təqdim edilmədiyini bildirir.
Bu hadisə yalnız bir fermerin problemi deyil. Burada dövlət qurumlarının operativliyi, qanunvericiliyin tətbiqi, iqtisadi zərərin minimuma endirilməsi və cinayət ehtimalının araşdırılması kimi bir-biri ilə bağlı bir neçə mühüm məsələ ortaya çıxır.
AQTA və Qida Təhlükəsizliyi İnstitutunun hüquqi öhdəlikləri
"Qida təhlükəsizliyi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, insanların və heyvan mənşəli məhsulların təhlükəsizliyinin təmin olunması dövlətin əsas vəzifələrindən biridir. Qanun risklərin operativ qiymətləndirilməsini, laborator analizlərin aparılmasını və nəticələrin maraqlı şəxslərə çatdırılmasını nəzərdə tutur.
Bundan əlavə, "Baytarlıq haqqında" Qanuna görə yoluxucu xəstəlik və ya zəhərlənmə şübhəsi yarandıqda baytarlıq orqanları dərhal epidemioloji vəziyyəti qiymətləndirməli, səbəbi müəyyən etməli və təhlükənin yayılmasının qarşısını almalıdır.
Əgər laborator analizlər uzanırsa, bunun iqtisadi nəticələri də nəzərə alınmalıdır.
Bu hadisədə fermer bildirir ki, soyuducu anbarın icarəsinə gündəlik 70 manat ödəyir. Bundan əlavə elektrik enerjisi, daşınma və digər xərclər də artır.
Əgər sonradan məlum olsa ki, ət istehlaka tam yararlıdır, bir neçə gün, yaxud daha uzun müddət soyuducuda saxlanılan məhsulun bazar dəyərinin aşağı düşməsi ehtimalı yaranır. Bu isə fermer üçün əlavə iqtisadi zərər deməkdir.
Məhz buna görə qida təhlükəsizliyi sistemində əsas prinsiplərdən biri yalnız düzgün qərar vermək deyil, həm də həmin qərarı mümkün qədər qısa müddətdə qəbul etməkdir.
Analizlərin gecikməsi hansı problemləri yaradır?
Laborator nəticələrinin gecikməsi bir neçə istiqamətdə mənfi təsir göstərir.
Birincisi, fermerin maddi zərəri hər gün artır.
İkincisi, heyvan ətinin keyfiyyətinin dəyişməsi riski yaranır.
Üçüncüsü, bazarda həmin məhsulun realizəsi çətinləşir.
Dördüncüsü, polisin cinayət ehtimalı üzrə araşdırmasının sürəti aşağı düşə bilər.
Əgər həqiqətən zəhərlənmə baş veribsə, istifadə olunan maddənin müəyyən olunması cinayət araşdırmasının əsas sübutlarından biri hesab edilə bilər.
Polis AQTA-nın cavabını gözləməlidirmi?
Fermer iddia edir ki, heyvanların qəsdən zəhərlənməsi ehtimalı var və bu barədə polis məlumatlandırılıb.
Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsinə əsasən, cinayət barədə məlumat daxil olduqda istintaq orqanı hadisənin bütün hallarını müstəqil şəkildə araşdırmağa borcludur.
Bu o deməkdir ki, polis yalnız laboratoriyanın yekun rəyini gözləməklə kifayətlənməməlidir.
Əksinə, paralel olaraq aşağıdakı tədbirlər görülə bilər:
- hadisə yerinə baxış;
- örüş sahəsinin müayinəsi;
- mümkün şahidlərin dindirilməsi;
- müşahidə kameralarının araşdırılması;
- digər heyvanlarda oxşar simptomların olub-olmamasının müəyyənləşdirilməsi;
- əlavə toksikoloji və kriminalistik ekspertizaların təyin edilməsi.
Laborator rəy cinayət işində mühüm sübutlardan biridir, lakin istintaqın yeganə istiqaməti ola bilməz.
Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin prinsiplərinə görə sübutların toplanması paralel aparılmalıdır.
Beynəlxalq təcrübə nə göstərir?
Qida təhlükəsizliyi sistemi inkişaf etmiş ölkələrdə belə hallarda qurumlar paralel fəaliyyət göstərirlər.
Niderland
Niderlandın Qida və İstehlak Malları Təhlükəsizliyi İdarəsi (NVWA) heyvanların kütləvi tələfatı zamanı ilk saatlardan həm baytarlıq mütəxəssislərini, həm də hüquq-mühafizə orqanlarını prosesə cəlb edir.
Əgər zəhərlənmə ehtimalı varsa, toksikoloji analizlər prioritet qaydada aparılır.
Almaniya
Almaniyada baytarlıq idarələri və kriminal polis birlikdə işləyirlər.
Cinayət ehtimalı yarandıqda hadisə yerindən torpaq, su, ot, yem və digər maddələr eyni vaxtda ekspertizaya göndərilir.
Danimarka
Danimarkanın baytarlıq laboratoriyalarında təcili risk qiymətləndirilməsi sistemi tətbiq olunur.
İlkin nəticələr əksər hallarda 24–48 saat ərzində aidiyyəti qurumlara təqdim edilir.
Əlavə mürəkkəb analizlər sonradan davam etsə də, ilkin qərar fermerin fəaliyyətini planlaşdırmasına imkan verir.
Böyük Britaniya
Böyük Britaniyanın Animal and Plant Health Agency (APHA) risk əsaslı yanaşmadan istifadə edir.
Əgər hadisə geniş iqtisadi itki yaradırsa, analizlərin prioritet səviyyəsi yüksəldilir və fermerlə daimi informasiya mübadiləsi aparılır.
Risk kommunikasiyası niyə vacibdir?
Müasir qida təhlükəsizliyi sisteminin əsas elementlərindən biri risk kommunikasiyasıdır.
Avropa İttifaqının qida təhlükəsizliyi modelində laborator nəticələrinin hazırlanması ilə yanaşı, proses barədə maraqlı tərəflərin mütəmadi məlumatlandırılması da vacib hesab olunur.
Əgər analizlər əlavə vaxt tələb edirsə, bunun səbəbi izah edilir, gözlənilən müddət bildirilir və görülən işlər barədə məlumat verilir.
Belə yanaşma həm fermerin hüquqlarının qorunmasına, həm də dövlət qurumlarına ictimai etimadın saxlanmasına xidmət edir.
Hadisədən çıxarılan nəticələr
Beyləqandakı hadisənin yekun səbəbi yalnız laborator nəticələr və istintaq başa çatdıqdan sonra məlum olacaq.
Lakin indiki mərhələdə belə bir neçə nəticə görünür.
Birincisi, iqtisadi zərərin artmaması üçün laborator proseslərin mümkün qədər operativ təşkili vacibdir.
İkincisi, cinayət ehtimalı mövcuddursa, polis araşdırmanı yalnız laborator rəyindən asılı vəziyyətə salmamalı, paralel istintaq hərəkətlərini davam etdirməlidir.
Üçüncüsü, fermerlə dövlət qurumları arasında operativ informasiya mübadiləsi təmin olunmalıdır.
Dördüncüsü, belə hadisələr gələcəkdə aqrar sektorda risklərin idarə olunması sisteminin təkmilləşdirilməsi üçün praktik dərs rolunu oynamalıdır.
Qida təhlükəsizliyi yalnız laborator analiz deyil. Bu, operativ qərarvermə, iqtisadi maraqların qorunması, ictimai sağlamlığın təmin edilməsi və hüquq-mühafizə orqanlarının əlaqələndirilmiş fəaliyyətini özündə birləşdirən vahid dövlət idarəetmə mexanizmidir. Belə hadisələrdə nəticənin düzgün olması qədər, həmin nəticənin vaxtında əldə edilməsi də böyük əhəmiyyət daşıyır.
Akif NƏSİRLİ
