Yüzlərlə fermer ziyana düşüb, məsuliyyət niyə hələ də müəyyənləşdirilmir?
Bu il Beyləqan rayonunda şəkər çuğunduru becərən yüzlərlə fermer ağır zərərlə üzləşib. Normal şəraitdə hektardan 40–90 ton, yüksək aqrotexniki səviyyədə isə 100 tona qədər məhsul götürmək mümkün olduğu halda, rayonun bir çox təsərrüfatlarında məhsuldarlığın cəmi 10–15 ton olması ciddi suallar doğurur. Söhbət tək-tək təsərrüfatların uğursuzluğundan deyil, geniş ərazini əhatə edən və səbəbləri hələ də aydın izah olunmayan bir problemdən gedir.
Daha narahatedici məqam ondan ibarətdir ki, fermerlərin sözlərinə görə, vegetasiyanın erkən mərhələsində sahələrə baxış keçirən mütəxəssislər bitkilərin inkişafında anomaliyaların olduğunu müşahidə etsələr də, bununla bağlı fermerlərə vaxtında və rəsmi şəkildə xəbərdarlıq edilməyib. Əgər həqiqətən toxumla bağlı şübhələr mövcud idisə, niyə əkinlərin dayandırılması, təkrar səpin və ya risklərin minimuma endirilməsi üçün operativ qərarlar qəbul olunmayıb? Əgər belə şübhələr olmayıbsa, onda bu qədər genişmiqyaslı məhsul itkisi necə izah edilir?
Bu gün əsas problem ondan ibarətdir ki, məhsul yığımından sonra məsuliyyətin kimə aid olduğu barədə aydın mövqe ortaya qoyulmur. Fermerlər toxumun keyfiyyətini sual altına alır, zavod isə aqrotexniki xidmətin düzgün aparılmadığını bildirir. Lakin müqaviləli kənd təsərrüfatı modelində fermer təkbaşına fəaliyyət göstərmir. Xammalı qəbul edən və prosesin təşkilində iştirak edən tərəfin də baş verənlərə görə məsuliyyət payı araşdırılmalıdır.
Əgər eyni rayonun müxtəlif kəndlərində, oxşar torpaq və suvarma şəraitində fəaliyyət göstərən çoxsaylı fermerlərdə eyni problem yaşanırsa, hadisəni yalnız fərdi aqrotexniki səhvlərlə izah etmək inandırıcı görünmür. Belə hallarda əsas sual yaranır: niyə problem mövsüm ərzində aşkarlanmasına baxmayaraq vaxtında müdaxilə edilməyib və fermerlərin minlərlə manat əlavə xərc çəkməsinin qarşısı alınmayıb?
Beyləqanda yaranmış vəziyyət artıq adi aqrar mübahisə çərçivəsini aşır. Burada söhbət yüzlərlə fermerin gəlirindən, kənd təsərrüfatına yatırılan böyük vəsaitdən və müqaviləli istehsal sisteminə olan etimaddan gedir. Əgər problem toxumdan qaynaqlanıbsa, məsul şəxslər müəyyən edilməli və fermerlərin zərəri ödənilməlidir. Əgər səbəb aqrotexniki xidmətlə bağlıdırsa, bunun da elmi əsaslarla və şəffaf şəkildə sübut edilməsi vacibdir.
Ən təhlükəli ssenari isə məsuliyyətin ümumiyyətlə qeyri-müəyyən qalmasıdır. Çünki belə vəziyyət fermerlərdə dövlətin dəstəklədiyi istehsal proqramlarına və emal müəssisələri ilə əməkdaşlığa inamsızlıq yaradır.
Beyləqan hadisəsi artıq təkcə bir rayonun problemi deyil. Bu, Azərbaycanda toxum təminatına nəzarətin, müqaviləli kənd təsərrüfatı sisteminin şəffaflığının və fermer hüquqlarının müdafiəsinin real vəziyyətini ortaya çıxaran ciddi sınaqdır. Bu suallara cavab verilmədiyi müddətdə isə məsuliyyətlə bağlı şübhələr daha da dərinləşəcək.
Akif NƏSİRLİ
