Zəngi çayı hövzəsi və Alagöz dağının ətəklərində dini-sakral ocaqlar və Irfan/Ruhani yurdlarının tarixi həm də Üst Daş və Son Tunc dövrü minilliklərindən başlayaraq Alban dini mədəniyyəti, İslam təriqəti dövrünün milli-mənəvi zənginliyinin salnaməsidir. Müqəddəs Göyçə gölündən başalyan Zəngi çayının sularına əski mistik inanc Ruhları qarışmış, Alagöz dağının ətəkləri qədim
Uyarlıqlarda səslənən Zikr-Dualara bürünmüş, Xan Araza geniş vadiləri təqvalı ibadət və ziyarətgah ocaqlarından bərəkətli olmuş, Zəngibasar mahalının dini-sakral tarixinin səhifələri xeyli dərəcədə zəngin olmuşdur...
Etimoloji anlamda “İlahi Payının Rəngi” üslubundan yaranan Göyçə gölündən başalyan, Pəmbək dağ silsiləsinin cənub-şərq qurtaracağında, 1926 m hündürlükdə, Göyəm yaylağının (bu yaylaq da tərəkəmələrin dini-ziyarət ocaqları, Şeyxlərin namazgahları ilə məşhurdur) ətəklərində yataq salan Zəngi çayı (uzunluğu 141 km) Mavi Ruhdan doğan saflığa, mistik inanclara bürünərək Alagöz dağının güney tərəflərindən keçir, geniş vadilər boyunca Xan Araza qovuşur və Zəngibasar bölgəsini dini-sakral tarixi keçmişi nura boyanır, bu coğrafi məkanda Türk-Müsəlman tarixinin, əski soydaşlarımızın minilliklərlə uyuyduğuğu torpaqğın müqəddəsliyi, dini-irfani irsinin zənginliyi qorunub saxlanılır, həm yaddaşlarda, həm də yazılı salnamələrdə….Bir cəhəti qeyd edək ki, Zəngibasar torpaqlarında Alban dini-fəlsəfi və maddi-tarixi iris zəngin olduğundan hay kilsəsinin bu məkanda , Sak-İskit-Qıpçaq-Alban…mədəniyyətinə qarşı “Türk-Müsəlman dini-sakral soyqırımı”nı əsrlərlə həyata keçirilib, dinsiz fəaliyyətindən hələ də əl çəkməyib…
Rus tarixçisi İ.İ.Şopenin (1798-1870) Zəngibasar mahalının Göyşə gölünə bitişik hissəsinə aid əsərində və “Kameral qeydlər” toplusunda (1830-1832-ci illər üçün, İrəvan xanlığı hüdudlarına dair) göstərilir ki, bütünlüklə Türk-Müsəlman kökənli/mənşəli bu müqəddəs yerlərə Cənubi Azərbaycanın Urmiyə, Xoy, Qaradağ, Maku, bölgələrindən, eləcə də, Osmanlı Türkiyəsinin Bəyazid, Ağrıdağ, İqdır, Qars, Ərzurum vilayətlərindən, Aladağlar qurşağının Təndirürək dağı ətəklərindəki Mayya mağaralarından…Türkmənçay (1828) və Gümrü (1829) sülh müqavilələri əsasında hay sürüsü bu yerlərə köçürüb, məskunlaşıb və nəticədə, dinsiz hay kilsəsi, onun həyasız qövmü qədim Türk-İslam mədəniyyətinə, dini-sakral ocaqlarına və abidələrinə yiyələnib, onları ”erməniləşdirdilər”.
Elə buna görədir ki, Dərəçiçək nahiyəsinin Zəngi çayının mənbəyində yerləşən Göyçə yurdu, Ördəkli kəndi (Göyçə obası 1967-ci ildən şəhərdir, əhalisinin sayı 19 min nəfərə qədərdir) tarixən Xristianlığa qədərki əski etiqad mərhələsini, Alban mədəniyyəti dövrünü və Türk-İslam Təbəddülat səhifəsini yaşadan yurdlarımızdan biridir. Göyçə şəhərinin dini-sakral ocaqları sırasınnda IX əsrə aid olan Alban məbədi indi də qalmaqdadır (haylar onu “erməni kilsəsi” adı ilə təbliğ edir). Gölün Ağdamar qurusunda salınan bu məbəd Alban memarlığının klassik üslubunda olmaqla, coğrafi məkan baxımından İlahi İnancın müqəddəsliyi kimi-Ağdamar (“paklığın ocağında”) 1900 m yüksəkliyində salınması da rəmzi məna daşıyır.
Pəmbək və Göyən dasğlarının təmasında, Göyçə gölü sahilində olan Ördəkli kəndi və yaxınlığdakı Aylanlı, Şırşır, Səhriz, Yayıcı kəndləri ərazisində, eləcə də, Zəngi çayı sahillərində də qədim qəbirstanlıqlar vardır. VII-IX əsrlərdə bölgədə İslam dini-fəlsəfi təlimi ilə yanaşı, miniatür daş nəqqaşlığı və oyma təsviri, kult heykəltaraşlığı geniş yayıldığından, həmin nümunələrə adları çəkilən kəndlərdə, Göyçə gölü yaxınlığında rast gəlinir, “naxışlı daş abidələrin aşıq təbiət-muzeyi” yaranmışdır. Alban və İslam memarlığının zəngin irsinə nümunə olaraq.
Qərbi Azərbaycanın ən qədim yaşayış məntəqələrindən olan Ördəkli kəndinin mərkəzindəki VII əsr Alban məbədi Şah Abbas dövründə (XVI-XVII əsrlərdə) təmir edilsə də, XIX əsrdə qəsdən baxımsız qalmış, amma 1982-ci ildə təmir-bərpa adı ilə “erməni naxışları” əlavə edilmişdir. Kəndin antik dövr tarixii (xristianlığaqədərki) qəbir-kurqanlar (e.ə.III-I minliyə aid), qala divarları (uzunluğu 5 km-ə qədər), bürcləri və ətrafında yurd yerlərinin qalıqları, XIX-XX əsr sənduqələri...55 hektar sahəni əhatə edir.Tunc dövrü artefaklarının və gil/daş lövhələrin üzərindəki naxışlar Zəngibasar xalça mədəniyyəti və miniatür təsviri sənət nümunələrinin ilmələri ilə eynilik təşkil edir. “Şah qəbirlərinin vadisi” adlanan yerdə 1950-ci illərdə erkən orta əsrlər qəbirləri və kurqanları aşkar edilmişdir.
Naxışlı qəbir və daş tapıntılarının xeylisi Leninqrad Ermitajına (Sankt-Peterburq) aparılmışdır.
Ördəkli kəndindən 7 km aralıdakı (şimal-qərbə tərəf) Aylanlı kəndinin (Göyçə gölündən 15 km uzağda) şərqində,“Daş təpə”də VII əsr Alban məbədini (klassik Alban memarlığı üsubunda inşa edilmiş, dördbucaqlı, bir əsas hündür və iki kiçik qülləli, daş hasarlar arasında) haylar uydurma “erməni kilsəsi” adı ilə 2003-2006-cı illərdə arxitektura-memarlıq üslubunu dəyişdirmiş və “Müqəddəs Sərkis”(?) adı ilə həyasızcasına mənimsəmişlər. Zəngi çayının sol sahilindəki, Göyçə gölündən 37 km aralıdakı Şahruz kəndinin başqa adı Kərimkənd olub, kəndin IX-XI əsrlərə mənsub dini-sakral dəyərləri Alban-İslam dini-sakral irsində ifadə olunub, çox təəssüf ki, 1828-1829-cu illərdə Cənubi Azərbaycanın Maku və Osmanlı Türkiyəsinin Ağrı vilayətlərindən sürülən hay köçləri sonradan kökənli irsə sahib çıxmaqdan çəkinməmişlər. Kəndin yaxınlığında əski qəbir daşları (baş daşı və sənduqələrdə) oyma, daş naxışlarının ilmələri ilə, Alban və ərəb əlifbası ilə yazı nümunələri ilə bəzədilmiş əsl mimiatür memarlıq nümunələri olub. Alban maddi-mədəniyyət irsi V əsrə aid idi.
Zəngi çayının sağ sahilindəki Qabaqkənd kəndində (Göyçə gölünün 17 km-də) VII əsr Alban məbədi (1800 m yüksəklikdə) həm də mükəmməl memarlıq və maddi-sənət nümunəsidir. Bu kəndə haylar 1828-1829-cu illərdə Cənubi Azərbyacanın maku şəhərindən köçürülüb.
Alban və İslam dini-fəlsəfi və mərasim təlimlərinin təbliği/yayılması yükünüü daşıyanların yurd saldıqları Yayıcı kəndi Zəngi çayının hər iki sahilində, 1750 m hündürlükdə, geniş hamar dağarası düzən sahədə yerləşir. XIII əsrə aid Alban məbədi İrəvan xanlığı ərazisində ən qədim dini-ocaqlardan biridr, İslam heykəltarşlığının daşoyma-naxışlı daş lövhələri və sənduqələri qəbirüstü abidələr kimi tarixi-maddi dəyər daşıyır.
1959-cu ildən şəhər olan Padar yaşayış məntəqəsi Zəngi çayının hər iki sahilində yerləşir, qədim mistik-fəlsəfi inanc mərasimi- “Cangülüm şöləni”-İlahi Haqqa tapınma/sitayiş Alban və İslam mədəniyyəti irsi kimi xalq arasında şöhrət qazanıb, XIII əsr məbəd kompleksi, erkən orta əsrlər qəbirstanlığı, uzunluğu 15 km-ə çatan, 100 m dərinlikdə yaranan Padar dərəsi mistik-fəlsəfi İnam vadisi kimi qəbul edilib soydaşlarımızın dini-sakral dünyadərkində...İrəvan şəhərindən 50 km şimal-qərbə doğru qədim Padar kəndi yaxınlığındakı X-XIII əsrlərə aid məbəd kompleksi monumental memarlıq-heykəltarşlıq tikilisi kimi Qarabağ diyarındakı Gəncəsər dini-sakral ocağı ilə oxşarlıq, eynilik təşkil edir, milli-etnik mənsubluğuna rəğmən tarixi uyarlıqları da eynidir...
Zəngi çayı hövzəsi Dərəcicək mahalı ilə başlayır, Padar ocağından sonra Qırxbulaq mahalına keçir və Qaçaq, Biçənək, Nohurqışlaq, Bahargöy...kəndləri, Misxana dağı və Dəllər çayı boyunca bir sıra başqa kəndlər sıralanır, zəngin dini-sakral irsi qoruyub saxlayan yaşayış məntəqələri gəlir, hərəsi çoxsəhifəli tarixi-coğrafi məlumatlarla dolu...
(Ardı var)
P.S. Qədim Göyçə yaşayış məntəqəsini hay kilsəsi- 03 yanvar 1935-ci ildən “Sevan”, Ördəkli kəndini 26 aprel 1946-cı ildən “Lçaşen”, Qayabaşı kəndini- “Geqamavan”, Padar kəndini 30 iyun 1959-cu ildən (artıq əhalisi 300 minə çatan şəhərdir)-“Razdan”, Aylanlı kəndini-“Tsaxkunk”, Qabaqkənd kəndini-“Ddmaşen”, Yayıcı kəndini-“Zovaber, Dərəçiçək mahalı-1946-cı ildən “Tsaxadzor”…adlandırır.
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
