Ankarada başlayan NATO zirvəsi həm ABŞ administrasiyasının yanaşması səbəbindən alyansın çətin dövrdən keçdiyi, həm də beynəlxalq konyunkturaya görə ən vacib görüşlərdən biri hesab olunur. Zirvə görüşü, xüsusilə də 2025-ci ilin yanvar ayında ikinci prezidentlik müddəti başlayan Donald Trampa görə NATO daxilində müzakirələrin və gərginliyin heç də əskik olmadığı, əksinə, münasibətlərin bəzən daha da gərgin olduğu bir vaxtda keçirilir. ABŞ-ın Avropadakı uzunmüddətli rolu ilə bağlı qeyri-müəyyənlik hələ də tam həll olunmayıb. Bu qeyri-müəyyənlik NATO-ya yüksək münaqişə potensialına malik bir ittifaq imici yaradır.
Avropa İkinci Dünya müharibəsindən bəri ən təhlükəli dövrlərindən birini yaşayır. Avro-Atlantik təhlükəsizlik arxitekturası da bir müddətdir ki, ciddi çətinliklərlə üzləşir.
Rusiya tərəfindən 2022-ci ilin fevral ayında başlayan Ukrayna müharibəsi, Çinin strateji rəqib kimi davamlı yüksəlişi və Yaxın Şərqdə ABŞ-İsrail-İran münaqişəsi ilə dərinləşən qeyri-sabitlik ən diqqətəlayiq hadisələrdəndir. NATO-nun məsuliyyət zonasında coğrafi bölgələrdə problemli ərazilərin sayının eyni vaxtda artması və onların bir çox nöqtədə kəsişməsi nadir haldır. Belə bir mühitdə NATO üzvləri arasında fərqli baxışları uyğunlaşdırmaq və strateji istiqaməti ilə bağlı qəti qərarlar qəbul etmək mərhələsindədir. Bütün bunları nəzərə alaraq, Ankara Zirvə Görüşü NATO üçün siyasi stress testi hesab edilir. NATO üzvü olan dövlətlər bir tərəfdən öz müdafiəsini gücləndirməyə çalışır, digər tərəfdən isə Rusiya ilə müharibə aparan Ukrayna ordusunu gücləndirmək üçün silah yardımını davam etdirir. Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı geniş müharibəyə başlaması NATO üçün önəmli bir dönüş nöqtəsi oldu. İttifaq o vaxtdan bəri yeni üzvlər qəbul edir və müdafiəsini gücləndirir. Sonuncu qəbul etdiyi üzv İsveç oldu. Xatırladaq ki, NATO 4 aprel 1949-cu ildə aralarında ABŞ, Britaniya, Kanada və Fransanın da olduğu 12 ölkə tərəfindən qurulub. Qurulduğu zaman NATO-nun hədəfi Rusiyanın rəhbərlik etdiyi SSRİ-nin Avropada genişlənməsinin qarşısını almaq üçün bir blok yaratmaq idi.
NATO üzv ölkələrdən birinə hücum olarsa, digərlərinin də özünümüdafiə üçün ona kömək edəcəyi prinsipinə əsaslanır. NATO-nun öz ordusu yoxdur, lakin üzv ölkələr böhranlara cavab olaraq birgə hərbi təlimlər təşkil edə və kütləvi hərbi əməliyyatlar apara bilərlər. Məsələn, 1992-2004-cü illər arasında o, keçmiş Yuqoslaviyada davam edən müharibəyə müdaxilə edərək BMT-yə dəstək verdi, etnik təmizləməni dayandırmaq və sülh razılaşmasına zəmin yaratmaq üçün hava və quru qüvvəsindən istifadə etdi. 2022-ci ilin fevralında Rusiya Ukraynaya hücum edəndən sonra NATO onun “müttəfiqlərin təhlükəsizliyinə ən əhəmiyyətli və birbaşa təhdid” olduğunu açıqlayıb. NATO-nun Avropa və Şimali Amerikada 31 üzvü var idi. İsveçin rəsmi qoşulması ilə bu rəqəm 32-yə çatıb. 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Şərqi Avropada Albaniya, Bolqarıstan, Macarıstan, Polşa, Çexiya, Slovakiya, Rumıniya, Litva, Latviya və Estoniya da ittifaqa qoşuldu. NATO üzvləri üçün əvvəlki hədəf milli gəlirlərinin ən azı 2 faizini müdafiəyə ayırmaq idi. NATO-nun 2025-ci il üçün hesablamalarına görə, alyansın hər bir ölkəsi keçən il ən azı 2%-ə nail olub. Tramp tərəfindən müdafiəyə kifayət qədər pul xərcləmədiyinə görə dəfələrlə tənqid edilən İspaniya belə 2%-ə nail olub. NATO üzvləri indi 2035-ci ilə qədər müdafiəyə 3,5% xərcləməyə, daha 1,5%-i isə vacib infrastrukturun qorunması və mülki hazırlığın təmin edilməsi kimi işlərə xərcləməyə çalışırlar. Estoniya buna yaxın olsa da, yalnız üç ölkə: Polşa, Litva və Latviya 2025-ci ildə müdafiəyə 3,5%-dən çox pul xərcləyib. ABŞ-ın müdafiə xərcləri 2020-ci ildə ÜDM-in 3,6%-dən ötən ilin rəqəmlərinə görə, təxminən 3,2%-ə düşüb. Alyans 2025-ci il Haaqa sammitində razılaşıb ki, 2035-ci ilə qədər müdafiə xərcləri üçün milli gəlirlərin 5 faizini ayırsınlar.
NATO Rusiyanı Alyansın təhlükəsizliyinə qarşı "ən əhəmiyyətli və birbaşa təhdid" kimi qiymətləndirir. Alyans bildirir ki, Rusiya Ukraynaya qarşı müharibəni davam etdirməklə yanaşı, NATO ölkələrinə qarşı kiberhücumlar, sabotaj və hava məkanının pozulması kimi fəaliyyətlər həyata keçirir. Buna cavab olaraq, NATO son illərdə Soyuq Müharibədən bəri ən genişmiqyaslı müdafiə planlarını hazırlayıb və şərq cinahında döyüşə hazır qüvvələr yerləşdirib. Alyans bildirir ki, o, hazırda "NATO ərazisinin hər qarışını müdafiə etməyə hazırdır". 2025-ci ildə NATO Baltik dənizində sualtı enerji və rabitə infrastrukturunu qorumaq üçün “Baltic Sentry” əməliyyatına başlayıb. Daha sonra isə şərq cinahında təhlükəsizliyi gücləndirmək məqsədilə Eastern Sentry adlı yeni müşahidə və çəkindirmə missiyası yaradılıb. Alyans həmçinin öz komanda strukturunu yeniləyib. 2025-ci ildə ABŞ-dakı Norfolk Birgə Qüvvələr Komandanlığının məsuliyyət zonasına Danimarka, Finlandiya və İsveç daxil edilib. Norveçdə isə Arktika və Şimali Avropa istiqamətində hava əməliyyatlarını koordinasiya etmək üçün yeni Birləşmiş Hava Əməliyyatları Mərkəzi açılıb. NATO hərbi hazırlığını genişmiqyaslı təlimlərlə də yoxlayır. Ötən il alyansın “Steadfast Dart” 25 təlimində təxminən 10 min hərbçi və 1500 hərbi texnika iştirak edib. NATO ölkələri Ukraynaya geniş çeşiddə hərbi yardım göstərirlər.
NATO-nun məlumatına görə, üzv ölkələr Ukraynaya tank əleyhinə silahlar, hava hücumundan müdafiə sistemləri, artilleriya qurğuları, sursat, tanklar, pilotsuz uçuş aparatları və döyüş təyyarələri tədarük ediblər. ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa, Polşa, Niderland, Danimarka və digər ölkələr Ukraynaya müxtəlif hərbi sistemlər göndəriblər. Qərb ölkələri həmçinin Patriot və digər hava hücumundan müdafiə sistemləri, uzaqmənzilli raketlər və müasir zirehli texnika təqdim ediblər. NATO ölkələri Ukraynaya birbaşa hərbi qüvvə yeritmir və Ukrayna üzərində uçuşa qadağa zonası yaratmırlar. Alyans uzun müddətdir bildirir ki, məqsəd Ukraynanı dəstəkləməkdir, lakin NATO ilə Rusiya arasında birbaşa hərbi qarşıdurmadan qaçmaq lazımdır. 2024-cü il Vaşinqton Zirvə görüşündə NATO Ukraynanın NATO üzvlüyünə doğru dönməz yolunda onu dəstəkləməyə davam edəcəklərini bildirdi. Lakin 2025-ci ilin avqust ayında çıxış edən Donald Tramp Rusiya ilə sülh müqaviləsinin bir hissəsi olaraq "Ukraynanın NATO-ya girməyəcəyini" söyləyib.
Tahir TAĞIYEV
