Müasir dövrdə rəqəmsal iqtisadiyyat dünya iqtisadiyyatının əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilib. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının (İKT), süni intellektin, bulud xidmətlərinin, böyük verilənlər bazasının (Big Data), elektron ticarətin və rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin inkişafı ölkələrin iqtisadi artımına, məhsuldarlığın yüksəlməsinə və beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin güclənməsinə mühüm təsir göstərir. Azərbaycan da neftdənkənar iqtisadiyyatın inkişafı və dayanıqlı iqtisadi artımın təmin edilməsi məqsədilə rəqəmsal transformasiyanı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyən edib. Son illərdə qəbul edilən dövlət proqramları və strategiyalar rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafını sürətləndirməyə və onun ümumi daxili məhsuldakı (ÜDM) payını artırmağa yönəlib.
Bu arada qeyd edək ki, Rəqəmsal İnkişaf Şurasının iclası çərçivəsində birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın rəhbərliyi ilə ölkədə rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsi və rəqəmsal inteqrasiyanın dəstəklənməsi istiqamətində strateji prioritetlər müəyyənləşdirilib. Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov xatırladır ki, təqdim olunan əsas sənədlərdən biri də "Rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı" olub. O əlavə edib ki, bu fəaliyyət planı həm rəqəmsal inkişafın, həm də rəqəmsal inteqrasiyanın gücləndirilməsini əhatə edir. Sənəddə ilk növbədə qlobal trendlər və çağırışlar təhlil edilir, Azərbaycanda mövcud vəziyyət qiymətləndirilir, hüquqi və strateji çərçivə nəzərdən keçirilir: "Əsas istiqamətlərdən biri məlumat iqtisadiyyatının və rəqəmsal bazarın daha da möhkəmləndirilməsidir. Fəaliyyət planında rəqəmsal infrastrukturun inkişafı, elektron hökumət və rəqəmsal xidmətlərin əhatə dairəsinin genişləndirilməsi mühüm prioritetlər kimi müəyyən edilib. Digər vacib istiqamət isə innovasiya ekosisteminin inkişafıdır. Bu sahədə artıq müəyyən addımlar atılıb, Bakı və Sumqayıtda innovasiya mərkəzləri yaradılıb, innovasiya fondları formalaşdırılıb və bu istiqamətdə dəstəyin davam etdirilməsi nəzərdə tutulur". Deputat vurğulayıb ki, plan bütövlükdə iqtisadiyyatın rəqəmsal transformasiyasını sürətləndirməyə, milli innovasiya sistemini gücləndirməyə və texnoloji sahələrin inkişafını təşviq etməyə xidmət edir: "Eyni zamanda rəqəmsal infrastrukturun inkişafı, insan kapitalının gücləndirilməsi və dövlət xidmətlərinin inteqrasiyası əsas məqsədlər sırasındadır. Fəaliyyət planında nəzərdə tutulan tədbirlər aralıq və yekun mərhələlər üzrə qruplaşdırılıb. Bu yanaşma görüləcək işlərin monitorinqi və qiymətləndirilməsini daha səmərəli həyata keçirməyə imkan verəcək". V.Bayramov onu da əlavə edib ki, sənəddə insan kapitalının inkişafı, elm və təhsil sahəsində tədbirlər, dövlət dəstəyinin genişləndirilməsi, dövlət informasiya ehtiyatlarının təkmilləşdirilməsi və müxtəlif dövlət informasiya sistemlərində formalaşan məlumatların inteqrasiyası da öz əksini tapıb: "Bu tədbirlərin əsas hissəsinin 2028-ci ilin iyun ayınadək tamamlanması nəzərdə tutulur. Vacib istiqamətlərdən biri də kağızsız hökumət modelinə keçiddir. Bu çərçivədə dövlət qurumlarında sənəd dövriyyəsinin tam elektronlaşdırılması və kağızsız idarəetmə sisteminin tətbiqi planlaşdırılır. Bu modelin 2028-ci ilin iyun ayından etibarən tam şəkildə tətbiq olunması nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, vətəndaşlar və sahibkarlar üçün elektron xidmətlərin əhatə dairəsi daha da genişləndiriləcək. Bu isə həm xidmətlərə çıxış imkanlarını artıracaq, həm də dövlət idarəçiliyində çevikliyi və səmərəliliyi yüksəldəcək". Parlament üzvü, ümumilikdə, fəaliyyət planının iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə xidmət edəcəyini düşünür: "Sənəd innovativ sahələrin ümumi daxili məhsuldakı payının artırılmasına, sahibkarlığın inkişafına, vətəndaşların dövlət xidmətlərindən istifadəsinin genişləndirilməsinə və dövlət idarəçiliyinin rəqəmsal transformasiyasına mühüm töhfə verəcək. Eyni zamanda kibertəhlükəsizliyin təmin olunması fəaliyyət planının əsas prioritetlərindən biridir. Bu istiqamətdə müasir təhlükələrə uyğun yeni tədbirlərin həyata keçirilməsi, informasiya sistemlərinin təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi və rəqəmsal inteqrasiyanın etibarlı şəkildə təmin olunması davamlı əsasda həyata keçiriləcək". Onu da qeyd edək ki, rəqəmsal sektorun ÜDM-də payının artırılması ilk növbədə güclü rəqəmsal infrastrukturun formalaşdırılmasını tələb edir. Ölkə üzrə yüksək sürətli internet şəbəkəsinin genişləndirilməsi, fiber-optik xətlərin çəkilməsi, 5G texnologiyalarının tətbiqi və məlumat mərkəzlərinin yaradılması rəqəmsal iqtisadiyyatın əsasını təşkil edir. Güclü infrastruktur həm dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılmasına, həm də özəl sektorun innovativ texnologiyalardan daha səmərəli istifadə etməsinə imkan yaradır. Bu isə biznes proseslərinin optimallaşdırılmasına, əməliyyat xərclərinin azalmasına və məhsuldarlığın yüksəlməsinə səbəb olur.
Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafında elektron hökumət xidmətlərinin xüsusi rolu var. Azərbaycanda son illərdə dövlət xidmətlərinin əhəmiyyətli hissəsi elektron platformalar vasitəsilə təqdim olunur. Elektron xidmətlərin geniş tətbiqi vətəndaşların və sahibkarların vaxt itkisinin azalmasına, şəffaflığın artmasına və korrupsiya risklərinin minimuma endirilməsinə şərait yaradır. Rəqəmsallaşmış dövlət idarəetməsi biznes mühitinin yaxşılaşmasına və investisiya cəlbediciliyinin artmasına da müsbət təsir göstərir. ÜDM-də rəqəmsal sektorun payının artırılmasının əsas istiqamətlərindən biri innovasiya və startap ekosisteminin inkişafıdır. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, rəqəmsal iqtisadiyyatın sürətli inkişafı məhz innovasiya yönümlü sahibkarlığın gücləndirilməsi ilə mümkün olur. İnsan kapitalının inkişafı da rəqəmsal sektorun genişlənməsində mühüm amildir. Rəqəmsal bacarıqlara malik mütəxəssislərin hazırlanması üçün təhsil sistemində informasiya texnologiyalarına xüsusi diqqət ayrılmalıdır. Məktəblərdə proqramlaşdırma, robototexnika və rəqəmsal savadlılıq fənlərinin genişləndirilməsi, ali təhsil müəssisələrində İKT üzrə müasir proqramların tətbiqi və peşəkar ixtisasartırma kurslarının təşkili əmək bazarının tələblərinə uyğun kadr potensialının formalaşmasına kömək edir. Süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, məlumat analitikası və proqram təminatının hazırlanması kimi sahələr üzrə ixtisaslı mütəxəssislərin sayı artdıqca rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişaf tempi də yüksələcək. Kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin rəqəmsal transformasiyası da ÜDM-in artımına mühüm töhfə verir. Müəssisələrdə elektron mühasibatlıq sistemlərinin, rəqəmsal marketinq alətlərinin, onlayn satış platformalarının və bulud texnologiyalarının tətbiqi məhsuldarlığı artırır, bazarlara çıxışı genişləndirir və rəqabət qabiliyyətini gücləndirir. Elektron ticarətin inkişafı xüsusilə regionlarda fəaliyyət göstərən sahibkarlar üçün yeni imkanlar yaradır və onların məhsullarını beynəlxalq bazarlara çıxarmağa şərait yaradır. Rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin inkişafı da iqtisadi artıma müsbət təsir göstərir. Nağdsız ödənişlərin geniş yayılması, rəqəmsal bankçılıq xidmətləri, elektron pul kisələri maliyyə əməliyyatlarının sürətini və təhlükəsizliyini artırır. Bu proses iqtisadiyyatın şəffaflaşmasına, vergi daxilolmalarının artmasına və qeyri-rəsmi iqtisadi fəaliyyətin azalmasına kömək edir. Eyni zamanda, maliyyə texnologiyalarının inkişafı yeni biznes modellərinin yaranmasını stimullaşdırır. Bununla yanaşı, rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı müəyyən çağırışlarla da müşayiət olunur. Kibertəhlükəsizlik riskləri, şəxsi məlumatların qorunması, rəqəmsal bərabərsizlik və yüksək ixtisaslı kadr çatışmazlığı bu sahədə həllini gözləyən əsas məsələlərdəndir. Buna görə də informasiya təhlükəsizliyi sistemlərinin gücləndirilməsi, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi və əhalinin rəqəmsal savadlılığının artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan hökuməti tərəfindən qəbul edilmiş rəqəmsal iqtisadiyyat strategiyası ölkədə rəqəmsal transformasiyanın sürətləndirilməsini, sahibkarlığın rəqəmsallaşdırılmasını, innovasiyaların təşviqini və rəqəmsal bacarıqların inkişafını əsas prioritetlər kimi müəyyən edir. Strategiyanın uğurla həyata keçirilməsi nəticəsində qeyri-neft sektorunun genişlənməsi, yeni texnologiya əsaslı istehsal sahələrinin formalaşması və rəqabətqabiliyyətli iqtisadi modelin qurulması gözlənilir. Rəqəmsal sektorun ÜDM-də payının artırılması Azərbaycanın uzunmüddətli iqtisadi inkişafının əsas şərtlərindən biridir. Rəqəmsal infrastrukturun gücləndirilməsi, innovasiya ekosisteminin inkişafı, insan kapitalına investisiyaların artırılması, elektron hökumət və elektron ticarətin genişləndirilməsi ölkənin iqtisadi rəqabət qabiliyyətini yüksəldəcək, yeni iş yerlərinin yaradılmasına şərait yaradacaq və qeyri-neft sektorunun dayanıqlı inkişafını təmin edəcək. Bu istiqamətdə həyata keçirilən islahatların davamlı olması Azərbaycanın rəqəmsal iqtisadiyyat sahəsində regional lider mövqeyini daha da möhkəmləndirir.
Tahir TAĞIYEV
