Qə­dim mey­və-tə­rə­vəz, bit­ki sortla­rı­mız ni­yə sı­ra­dan çı­xır?

Azər­bay­can tor­pa­ğı öz zən­gin­li­yi, bar-bəh­rə­si, bol­lu­ğu ilə xa­rak­te­ri­zə edi­lir. Və­tə­ni­miz qə­dim kö­kə ma­lik olan bit­ki­lə­ri­lə də şöh­rət ta­pıb. Be­lə bir söz var: hər bir bit­ki­nin, ağa­cın, gü­lün, da­şın öz və­tə­ni var, onu və­tən­dən ayır­san, hə­mi­şə öz-öz­lü­yün­də qəm­lə­nər, ağ­rı çə­kər. Bit­ki­lə­rin də ağ­rı­sı, əza­bı var...

Azər­bay­can tor­pa­ğı­na, iq­li­mi­nə, ha­va­sı­na xas bit­ki­lər, mey­və, dir­rik və bos­tan bit­ki­lə­ri, gi­lə­mey­və­lər az de­yil. Ço­xu­muz on­la­rın ad­la­rı, əkib be­cə­ril­mə­si ba­rə­də bö­yük­lər­dən çox mə­lu­mat­lar al­mı­şıq. Onu da öy­rən­mi­şik ki, ənə­nə­vi mey­və­lə­rin, bit­ki­lə­rin, gül­lə­rin xey­li his­sə­si məhv olub, sı­ra­dan çı­xıb, on­lar əkib be­cə­ril­mə­di­yin­dən, hət­ta unu­du­lub da. Bu bit­ki­lə­rin ad­la­rı an­caq ai­diy­yə­ti ədə­biy­yat­da və mü­tə­xəs­sis­lə­rin qeyd dəf­tər­lə­rin­də ya­şa­yır.

Azər­bay­can üçün ənə­nə­vi olan mey­və sortla­rı­nın bir qis­mi­nin baş­qa öl­kə­lər­dən gə­ti­ri­lən sortlar­la əvəz­lən­mə­si, ya­xud pey­vənd edil­mə­si hal­la­rı ge­niş ya­yı­lıb.

Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, Azər­bay­can­da ərik, al­ma, hey­va, göy­cə, al­ça, ar­mud, gi­las, gi­lə­nar, al­bu­xa­ra, in­nab, qoz, fın­dıq, is­ti­ot, hu­lu, şaf­ta­lı, üzüm sortla­rı olub. Bə­zək bit­ki­lə­rin­dən ya­sə­mən, ağ sö­yüd (piş­pi­şə), qa­zan qı­zıl­gü­lü, ağ aka­si­ya, pi­ya­lə qı­zıl­gül­lər öz şöh­rə­ti ilə hər ye­rə so­raq sa­lıb.

Əmək­dar tə­bi­ə­ti mü­ha­fi­zə iş­çi­si, Jur­na­listlər Bir­li­yi­nin üz­vü Qaş­dar Əli­yev Azər­bay­ca­na aid ənə­nə­vi mey­və sortla­rın­dan ya­zar­kən qeyd edir: "...Çox­la­rı­mız elə bi­li­rik ki, ərik mey­və­si nə qə­dər iri, göy­çək ol­sa, bir o qə­dər yax­şı­dır, cır ərik­lə­ri kə­sib ye­rin­də gə­ti­ril­mə ərik sortla­rı əki­rik. Son­ra­dan bi­li­rik ki, bu mey­və­lə­rin elə ya­ra­şı­ğı var, da­dı-ta­mı yox­dur. Əs­lin­də, sə­bət ba­lı­dək ürək dər­ma­nı olan əri­yin qə­dim sortla­rı var ki, iri­li­yi fın­dıq, bil­dir­çin yu­mur­ta­sı boy­da ol­sa da, ye­tiş­dik­cə ba­la dö­nür, ət­rin­dən, qu­ru­dan­da isə da­dın­dan doy­maq ol­mur. "Bal­ya­zım", "qır­mı­zı", "al­ya­naq", "Hü­ri­yi", "fın­dıq", "Abu­ta­lı­bı", "Hax­ver­di" ərik sortla­rı in­di də ya­şa­dı­lır. Ya­dım­da­dır, Ke­çi­li­də Ha­cı Nu­rə­li ba­ba­nın 150 il­lik 5 hek­tar mey­və ba­ğın­da bir "gi­lə­na­rı" ərik ağa­cı var idi. 90-cı il­lə­rin na­dan­lı­ğın­da za­va­la gəl­di, kəs­di­lər. Mey­və­si qu­ru­du­lan­da no­xud­dan da xır­da, gi­lə­nar iri­lik­də olar­dı. Su­lu əriş­tə aşı bi­şi­ri­lən­də beş-al­tı­sı bir qa­şı­ğa gə­lər­di. Da­dı da bir aləm idi. İn­di Or­du­bad­dan, Şə­rur­dan, Cul­fa­dan be­lə ax­ta­rış­da­yam, ta o qə­dim ərik­dən yox­dur, ta­pa bil­mi­rəm ki, bər­pa edək. Ar­mu­dun "Mə­lə­ti", "Lə­tən­zi", "Al­ma-ar­mud", "Gö­bə­yi", "Qı­zıl ar­mud", "Bal ar­mud", "Abas­bə­yi" sortla­rı ilə ya­na­şı, in­di də bar ve­rən bir "xəs­te­yi" sor­tu da var. Or­du­bad­da bi­tir, su­lu-şi­rə­li qış ar­mu­du­dur. Qı­şın çil­lə­sin­də qız­dır­ma­dan od tu­tub ya­nan xəs­tə­nin ürə­yi heç nə is­tə­məz. Or­du­bad­lı­lar be­lə xəs­tə­yə hə­min ar­mud sor­tun­dan pay apa­rır­lar. İki­cə di­lim ye­sə, hə­ra­rə­ti dü­şər, gö­zü­nə nur gə­lər, ey­ni açı­lar... "Daş ar­mud" çi­lə­lər dü­şə­nə­dək ağa­cın üs­tün­də sa­ra­la-sa­ra­la qa­lar. Nə­sir ağa, Ha­cı Müs­lüm, Al­kə­rim, Mə­za­il, Ha­cı Nü­rə­li ba­ba­lar 110-120 il­lik ömür­lə­ri­ni bağ-ba­ğat­lar­da ya­di­gar ağac­lar­la ke­çi­rib­lər".

Təd­qi­qat­çı fın­dıq və di­gər bit­ki növ­lə­rin­dən də söh­bət açır. O bil­di­rir ki, yağ­lı fın­dıq, şi­rin və turş in­nab, kə­tan­köy­nək qoz, baş bar­maq iri­lik­də ba­dam, na­zik­qa­bıq püs­tə ru­zi mən­bə­yi­dir: "Şah­bu­zun Kü­kü, Qı­zıl Qış­laq kəndlə­rin­də ye­tiş­di­ri­lən 100 il­lik kə­tan­köy­nək qoz ağac­la­rın­dan əl­də edi­lən to­xum­lar Or­ta Asi­ya­da Sə­mər­qən­də­dək ya­yı­lıb ar­tı­rı­lıb. Çün­ki süd ki­mi ağ lə­pə­li kə­tan­köy­nək qo­zu bar­maq­la sın­dı­rır­lar, qa­bı­ğı çox na­zik­dir. Al­ba­lı ki­mi ta­nı­dı­ğı­mız qə­dim gi­lə­nar sor­tu o qə­dər fay­da­lı­dır ki, şi­rə­si qan təz­yi­qi­nin qə­ni­mi­dir, yük­sək qan təz­yi­qi­ni nor­ma­ya en­di­rir, baş ağ­rı­sı­nı kə­sir. Üzüm sortla­rı da tor­pa­ğa uy­ğun sax­lan­ma­lı­dır. Ab­şe­ron­da sir­kə, ab­qo­ra üçün "Ça­va­hən­gi", do­şab, mü­rəb­bə üçün ağ və qa­ra şa­nı­lar ne­cə qiy­mət­li­dir­sə, Şir­van zo­na­sı­nın şa­hı - "Şir­van­şah" üzü­mü, Şa­ma­xı­da "Məd­rə­sə", Qa­ra­bağ­da "Rüş­ba­ba", Mu­ğan zo­na­sın­da "Qı­zı­lı" üzüm­lər ne­cə qo­ru­nur­sa, Nax­çı­van­da da mi­nil­lik qə­dim üzüm sortla­rı bu gün də bağ­la­rın bəh­rə­si­dir. "Əs­gə­ri", "Mə­lə­yi", "Ha­ça­baş", "Ağ Xə­li­li", "Qa­ra Xə­li­li", "İnə­kəm­cə­yi", "Süd Al­də­rə", "Ağ Al­də­rə", "Göy Al­də­rə", "Hə­na­qır­na", "Pi­şi­yi", "Xan­gör­məz", "Xa­tı­nı", "Şə­fe­yi", "Hü­se­yi­ni", "Xa­tın­bar­ma­ğı", "Nax­şə­bi", "Kür­də­şi", "Kə­ləm­bur", "Ağ Gü­la­bı", "Qır­mı­zı Gü­la­bı", "Ağ kiş­mi­şi", "Sa­rı kiş­mi­şi", "Qır­mı­zı kiş­mi­şi", "Qa­ra kiş­mi­şi", "Mər­mə­ri kiş­mi­şi", "Şa­hən­gi", "Təb­ri­zi", "Mə­rən­di", "Sa­rı­gi­lə", "Bən­di", "Qı­zı­lı", "Tə­bər­zə" ki­mi mö­vüc, kiş­miş, mi­lax­da ya­za­dək qa­lan as­ma üzüm sortla­rı min il­lər­dir qo­ru­nub. Bə­nə­ni­yar, Göy­də­rə, Zey­nəd­din, Kül­tə­pə, Xa­na­ğa, Ərə­zin, Qa­ra­bağ­lar, Xan­lıq­lar, Ba­dam­lı, Sa­da kəndlə­rin­də qə­dim üzüm bağ­la­rı in­di də bar ve­rir. Res­pub­li­ka­mız­da ke­çən əs­rin 80-ci il­lə­rin­də üzüm is­teh­sa­lı 2 mil­yon to­na ça­tar­kən üzüm sortla­rı 400-ə qə­dər ol­muş­du. Nax­çı­van­da isə 150-yə çat­mış­dı. Bü­töv­lük­də, dün­ya­da 5 min­dən çox üzüm sor­tu var. Hə­qi­qət­dir ki, yer­li süf­rə sortla­rın­dan fərqli ola­raq res­pub­li­ka­mı­za Fran­sa, İta­li­ya, Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sı, Öz­bə­kis­tan, Gür­cüs­tan, Bol­qa­rıs­tan, Türkmə­nis­tan, Mol­do­va­dan çox say­da tex­ni­ki üzüm sortla­rı­nın da əkin ma­te­ri­a­lı gə­ti­ri­lir­di. Yer­lər­də tə­sər­rü­fat baş­çı­la­rı­nın səh­lən­kar­lı­ğın­dan məhz bu sı­xış­dır­ma qə­dim sortla­rın mey­da­nı­nı da­ral­dır­dı...".

Q.Əli­yev vur­ğu­la­yır ki, Azər­bay­can­da el­mi-təd­qi­qat insti­tut­la­rı və nə­ba­tət bağ­la­rı ge­ne­tik fon­du qo­ru­yur, ar­tı­rır: "An­caq xalq se­lek­si­ya­sı bö­yük bir xə­zi­nə, qı­zıl fonddur. Bu fon­da hər kəs öz pa­yı­nı ver­mək­lə qə­dim mey­və və üzüm sortla­rı­mı­zı qo­ru­ma­ğa borclu­dur. Və­tən, yurd əziz­lə­nən­də, se­vi­lən­də Və­tən olur, yox­sa onun qür­bət­lə nə fər­qi olar­dı?"

Bi­li­rik ki, Azər­bay­can­da ilk də­fə bit­ki ge­ne­tik eh­ti­yat­la­rı üz­rə in­for­ma­si­ya mə­ka­nı­nın for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı­nın əsas­la­rı iş­lə­nib ha­zır­la­nıb və ye­ni tip­li proq­ram tə­mi­na­tı - in­for­ma­si­ya ax­ta­rış sis­te­mi ya­ra­dı­lıb. Res­pub­li­ka­mız­da Azər­bay­can Mil­li Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­nın Ge­ne­tik Eh­ti­yat­lar İnsti­tu­tu fə­a­liy­yət gös­tə­rir və bu sa­hə­də gö­rü­lən bü­tün iş­lər insti­tu­tun uğur­la­rı­dır. Azər­bay­ca­nın "Mə­də­ni bit­ki­lə­rin ge­ne­tik eh­ti­yat­la­rı­nın mü­ha­fi­zə­si və sə­mə­rə­li is­ti­fa­də­si haq­qın­da" Qa­nu­nun­da mə­lu­mat ba­za­la­rı­nın ya­ra­dıl­ma­sı mü­hüm və­zi­fə ki­mi qeyd edi­lir. BGE üz­rə in­for­ma­si­ya mə­ka­nı­nın əsas­la­rı ha­zır­la­nıb, ye­ni in­for­ma­si­ya ax­ta­rış sis­te­mi ya­ra­dı­lıb və onun ba­za­sın­da mil­li in­ven­tar­laş­dır­ma hə­ya­ta ke­çi­ri­lib. İn­for­ma­si­ya sis­te­mi çər­çi­və­sin­də mə­də­ni bit­ki­lə­rin və on­la­rın ya­ba­nı əc­dad­la­rı­nın mil­li ge­ne­tik fon­du­na da­xil olan 118 fə­si­lə, 432 cins, 847 nö­və aid 11000-ə qə­dər qiy­mət­li bit­ki nü­mu­nə­si haq­qın­da in­for­ma­si­ya top­la­na­raq hər­tə­rəf­li təh­lil edi­lib, top­lan­ma və bər­pa fə­a­liy­yət­lə­ri üçün töv­si­yə­lər ha­zır­la­nıb. Tam in­for­ma­si­ya sis­te­mi­nin və üçöl­çü­lü in­te­rak­tiv xə­ri­tə­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı, öl­kə­də bi­o­müx­tə­lif­li­yin eti­bar­lı mü­ha­fi­zə­si və sə­mə­rə­li is­ti­fa­də­si is­ti­qa­mə­tin­də Eko­lo­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi, həm­çi­nin AMEA Aq­rar Elmlər Böl­mə­si ilə bir­gə təd­qi­qat­la­rın apa­rıl­ma­sı qə­ra­ra alı­nıb.

Yer­li ənə­nə­vi sortlar, on­la­rın ha­zır­kı və­ziy­yə­ti, bu bit­ki­lə­rin, mey­və-tə­rə­vəz­lə­rin məh­vol­ma sə­bəb­lə­ri haq­qın­da

AMEA-nın Ge­ne­tik Eh­ti­yat­lar İnsti­tu­tu­nun şö­bə mü­di­ri Afiq Məm­mə­dov­la qı­sa söh­bət et­dik. A.Məm­mə­dov "Ba­kı-Xə­bər"ə bil­dir­di ki, yer­li ənə­nə­vi sortlar və ya­ba­nı əc­dad­la­rın ge­ne­tik aşın­ma­sı, müx­tə­lif­li­yin azal­ma­sı ilə ço­xəsrlik tə­ka­mül və seç­mə nə­ti­cə­sin­də ya­ran­mış bir çox gen­lər və gen kom­bi­na­si­ya­la­rı da əvəz­siz itir, çün­ki on­la­rın ək­sə­riy­yə­ti mü­a­sir sort və hib­rid­lər­də rast gə­lin­mir: "Nə qə­dər acı­na­caq­lı ol­sa da, qeyd edi­lən prob­lem­lər Azər­bay­can­dan da yan keç­mə­yib, bit­ki ge­ne­tik müx­tə­lif­li­yi son 50-100 il ər­zin­də bu­ra­da da əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də aza­lıb, bə­zi növ və sortlar itib və ya it­mək təh­lü­kə­si al­tı­na dü­şüb. Bu və ya di­gər sə­bəb­lər­dən iti­ril­miş sortlar­dan buğ­da­nın qa­ra­qıl­çıq, sa­rı buğ­da, ağ buğ­da, qır­mı­zı buğ­da, ko­sa buğ­da və s., ar­pa­nın qa­ra ar­pa, dağ ar­pa­sı, ağ ar­pa və b., qar­ğı­da­lı­nın Za­qa­ta­la, Xo­ca­lı, Xu­dat ağ­dən­li, To­vuz qır­mı­zı dən­li­si, Qu­ba ağ­dən­li, çəl­ti­yin ən­bə­ri, ağən­bə­ri, pa­yız ən­bə­ri­si, səd­ri, Ma­sal­lı səd­ri­si və b. sortla­rı­nı mi­sal gös­tər­mək olar. Ana­lo­ji prob­lem xü­su­si­lə tə­rə­vəz-bos­tan və mey­və bit­ki­lə­ri ilə çox kəs­kin xa­rak­ter alıb".

A.Məm­mə­dov bi­zim­lə söh­bə­tin­də onu da qeyd et­di ki, tə­əs­süf ki, tor­paq­la­rı­mız, mə­də­ni sər­vət­lə­ri­miz ki­mi bit­ki­lə­ri­miz, bə­zi mey­və sortla­rı­mız da er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən mə­nim­sə­nib: "Bi­zim bir sı­ra qə­dim ənə­nə­vi xalq se­lek­si­ya­sı sortla­rı­mız bəd­xah qon­şu­lar tə­rə­fin­dən öz ad­la­rı­na çı­xı­lır. Hə­lə so­vet dö­nə­min­də - 70-ci il­lə­rin əv­və­lin­də Le­ninqrad­da çap olu­nan bir ki­tab­da Azər­bay­can xal­qı­na məx­sus "Sa­rı ərik", "Ba­da­mı ərik" ki­mi on­lar­la ərik sor­tu er­mə­ni­lə­rin xalq se­lek­si­ya­sı sor­tu ki­mi ve­ri­lib. Bi­zim alim­lər ya bu hal­la­ra eti­raz et­mir­di­lər, ya da səs­lə­ri eşi­dil­mir­di. Son il­lər­də AMEA Ge­ne­tik Eh­ti­yat­lar İnsti­tu­tun­da Azər­bay­can xal­qı tə­rə­fin­dən ya­ra­dıl­mış sort və for­ma­la­rın xal­qı­mı­za məx­sus­lu­ğu­nu is­bat et­mək is­ti­qa­mə­tin­də çox iş gö­rü­lür. Bu nü­mu­nə­lə­rin mə­lu­mat ba­za­sı ya­ra­dı­lıb və bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın in­ter­net sis­tem­lə­rin­də yer­ləş­di­ri­lib. Azər­bay­ca­na aid bit­ki müx­tə­lif­li­yi­nin mən­şə­yi­nin el­mi əsas­lan­dı­rıl­mış şə­kil­də mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si üz­rə el­mi-təd­qi­qat iş­lə­ri də apa­rı­lır. Bu cür təd­qi­qat­lar xü­su­sən üzüm və na­ra aid­dir. İnsti­tu­tun bi­o­tex­no­lo­gi­ya şö­bə­sin­də nar ge­no­mu­nun oxun­ma­sı iş­lə­ri­nə baş­la­nıb ki, bu da hə­min bit­ki haq­qın­da çox ge­niş in­for­ma­si­ya­nın (o cüm­lə­dən mən­şə ilə bağ­lı) əl­də edil­mə­si­nə im­kan ve­rə­cək".

İra­də SA­RI­YE­VA