Son məlumatlar göstərir ki, dünya birjalarında neft qiymətləri bahalaşır. Londonun ICE birjasında “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 0,23 dollar artaraq 57,69 dollar, Nyu York birjasında “Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 0,19 dollar bahalaşaraq 54,95 dollar olub. Azərbaycan neftinin də qiyməti artır. “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 1,8 dollar artaraq 58,48 dollar təşkil edib.
Proqnozlara görə, qiymət artımı davam edəcək. Ümumiyyətlə, qlobal xam neft tələbatının pandemiyadan əvvəlki səviyyəyə qayıdacağına dair müsbət rəylər də artmaqdadır. Səudiyyə Ərəbistanının milli neft şirkəti olan “Saudi Aramco” qlobal neft tələbatının cari ilin sonunda pandemiyadan əvvəlki səviyyəyə qayıdacağını proqnozlaşdırır. OPEC+ tərəfindən verilən açıqlamada isə neft bazarlarındakı həddən artıq tədarükün bu ilin ortalarına qədər pandemiyadan əvvəlki səviyyəyə qayıdacağı bildirilib. Hazırda dolların zəifləməsi dollarla ticarət olunan əmtəələrin qiymətlərini daha cəlbedici edib. “Royal Dutch Shell”in Şimal dənizi neftinə olan tələbatı ilə fiziki bazarların da güclənəcəyinə dair ehtimallar artmaqdadır.
Qeyd edək ki, Beynəlxalq Enerji Agentliyinə görə, cari ildə qlobal neft tələbatı əvvəlki ilə görə 6 faiz artaraq gündəlik 96 milyon 600 min barrelə çatacaq. Sutkalıq tələbatın 35 milyon 900 min barreli Asiya-Sakit Okean bölgəsində, 30 milyon barreli Amerika qitəsində, 14 milyon barreli isə Avropada formalaşacaq. Agentlik bu ilin ilk rübü üzrə neft istehlakı ilə bağlı proqnozunu sutkada 600 min barrel azaldıb. 2021-ci ilə dair tələbat proqnozu isə gündəlik 300 min barrel azaldılıb. Cari ildə qlobal neft istehlakının keçən ilə nisbətən gündəlik 5,5 milyon barrel artacağı proqnozlaşdırılır. OPEC isə 2021-ci ildə qlobal xam neft tələbatının ötən ilə görə 5 milyon 900 min barrel (6,5 faiz) artaraq sutkada 95 milyon 910 min barrel təşkil edəcəyini gözləyir. OPEC-ə üzv ölkələrin neft tələbatı keçən ilə nisbətən 5 milyon barrel çoxalaraq gündəlik 27 milyon 200 min barrel olacaq. Bütün bunlar neft qiymətlərində ciddi yüksəlişə gətirib çıxaracaq.
Hazırda OPEC+ çərçivəsində hasilatın ixtisarına dair nikbinlik neft bazarındakı təkliflə, koronavirusla bağlı müəyyən irəliləyiş əlamətləri isə tələbatla bağlı proqnozlara müsbət təsir göstərir. Baş verənlər Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür. Qeyd edək ki, bu ilin büdcəsində neft qiyməti 35 dollar olaraq götürülüb. Amma hazırda satış qiyməti 60 dollara çatmaq üzrədir. Deməli, neft Azərbaycana nəzərdə tutulduğundan daha çox gəlir gətirir. “Moody’s” beynəlxalq reytinq agentliyi də bu halda neft qiymətlərinin yüksələcəyini bildirir. Qurum vurğulayır ki, dünya iqtisadiyyatında, xüsusilə də ABŞ, Çin və Cənub-Şərqi Asiya bazarlarında dirçəlmənin baş verməsi karbohidrogenlərə tələbatın da artmasını şərtləndirəcək. Azərbaycanın bunlar fonunda neft gəlirlərinin artmasına rəğmən, ölkə “qara qızıl”dan iqtisadiyyatın asılılığının azaldılması istiqamətində də müvafiq addımlar atır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ölkə Prezidentinin təsdiqlədiyi “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” adlı sənəddə də artıq bu məqama xüsusi olaraq toxunulub. Əsas səbəb dünya bazarlarında nefin qiymət dəyişikliyi və digər amillərin Azərbayana təsirinin minimal həddə endirilməsidir. Bu fonda sənəddə qeyd edilir ki, milli iqtisadiyyatımız qlobal iqtisadiyyatın tərkib hissəsi olduğundan, xarici mühitdən təsirlənə bilir. Sənədə əsasən, bu səbəbdən uzunmüddətli dövrdə iqtisadiyyatın daxili və xarici təsirlərə dayanıqlığı gücləndirilməli, makroiqtisadi sabitlik möhkəmləndirilməlidir. Ölkədə makroiqtisadi sabitliyin və dayanıqlığın gücləndirilməsi məqsədilə yeni reallıqlara uyğun büdcə qaydasına əsaslanan fiskal çərçivə formalaşdırılmalıdır: "Yalnız şaxələnmiş iqtisadiyyat dayanıqlı ola bilər. Bunun üçün əsas məqsəd iqtisadiyyatda qeyri-neft sektorunun payının artmasına nail olmaqdır. Xarici təsirlərə dayanıqlıq sütünlarından birini dövlətin valyuta ehtiyatları, digərini isə intizamlı borclanma təşkil edir. Xarici valyuta ehtiyatlarının dayanıqlı səviyyədə saxlanılması üçün Dövlət Neft Fondundan transfertin dövlət büdcəsində payı tədricən azaldılmalıdır. Məcmu borc makroiqtisadi sabitliyə, o cümlədən dövlət büdcəsinin sabitliyinə xidmət etməlidir. Daxili borcun idarə edilməsi ölkədə maliyyə bazarlarının inkişafını dəstəkləməli, xarici dövlət borcunun dayanıqlı səviyyəsi qorunmalı, dövlət şirkətlərinin borclanmalarına nəzarət gücləndirilməli və bu əsaslarda dövlət və kvazi-dövlət borcunun idarəedilməsi təşkil olunmalıdır. Makroiqtisadi sabitliyin əsas meyarı olan qiymətlərin aşağı və stabil olması təmin edilməlidir. Belə bir sabitlik iqtisadiyyatda gözləntiləri yaxşılaşdırmalı, əhalinin yığımlarını dəyərsizləşmədən qorumalı və investisiyaları artırmalıdır. Qiymətlərin sabitliyi daha effektiv lövbər vasitəsilə təmin edilməlidir. Makroiqtisadi sabitliyin digər mühüm meyarı olan dayanıqlı maliyyə sabitliyi maliyyə bazarlarının daim effektiv və səmərəli fəaliyyət göstərməsini, maliyyə dərinliyinin artmasını və maliyyəyə çıxışın genişlənməsini şərtləndirməlidir. Makroiqtisadi və maliyyə sabitliyini təmin edən idarəetmənin institusional çərçivəsi təkmilləşdirilməlidir”. Sənəddə göstərilən bu məqamlara əməl edilməsi iqtisadiyyatda neft və qaz gəlirlərinin artıq arxa plana keçməsinə gətirib çıxaracaq.
Ramil QULİYEV
