Aparılan son təhlillər ölkədə əhali tərəfindən dollar alışının artdığını göstərir. Belə ki, bu ilin 7 ayında banklar tərəfindən əhaliyə satılan nağd dollar 2 milyon 473 min 290,6 ABŞ valyutası təşkil edib. Bu da ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 1 milyon 108 min 911,3 dollar və ya 81 faiz çoxdur.
Ötən dövrdə banklar tərəfindən əhalidən alınan nağd dollar isə 655 min 743,6 dollar təşkil edib. Bu, keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 40 faiz azdır. Beləliklə, bu ilin 7 ayında banklar tərəfindən əhaliyə satılan nağd dollar artıb, əhalidən alınan nağd dolların həcmi isə azalıb. İndi maraq doğuran məqam odur ki, banklar tərəfindən əhaliyə satılan nağd dolların artmasının səbəbi nədir və bu davam edə bilərmi?
Ekspertlər hesab edir ki, əslində, yaxın tezlikdə əhali əlində olan dolları satmağa məcbur olacaq. Çünki dollar dünya birjalarında kəskin ucuzlaşır və proses mütləq mənada Azərbaycana da təsirsiz ötüşməyəcək. Real vəziyyət göstərir ki, dollar əksər səbət valyutalara nisbətən dəyər itirməkdədir. Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramovun sözlərinə görə, Avropanın vahid valyutası dollarla müqayisədə son 2 ildə ən yüksək kursla dəyişdirilir:“Hazırda avro-dollar məzənnəsi 1.20 psixoloji həddə yaxınlaşıb”. Çin yuanı da dollara nisbətdə bahalaşır. Çin Xalq Bankı yuanın dollara qarşı məzənnəsini 12 faiz bəndi qaldıraraq bu il yanvarın 23-dən etibarən ən yüksək olan 6,88 həddinə çatdırıb. Xatırladaq ki, ilin birinci yarısında yuanın məzənnəsi davamlı azalaraq bu il mayın 29-da 7,13 həddinə salınmışdı ki, bu da 2008-ci ilin fevral ayından bu yana ən aşağı hədd idi. Həmin vaxtdan yuan dollara qarşı artmağa başlayıb. Yuanın bahalaşması epidemioloji vəziyyətin düzəlməsi nəticəsində ölkə iqtisadiyyatının dirçəlməsi, digər tərəfdən dolların ucuzlaşması kimi amillərlə bağlıdır.
Bunlar fonunda Vüqar Bayramov bildirib ki, dolların məzənnəsində azalmalar ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin sədri Jerome Pauellin bu il avqustun 27-də təşkil olunan “Jakson Hole” Simpozimundakı çıxışından sonra daha da sürətlənməyə başlayıb: “Belə ki, Federal Ehtiyat Sisteminin sədri bildirib ki, monetar siyasət qərarları zamanı orta inflyasiya hədəf göstəricisindən istifadə olunacaq. Bu isə o deməkdir ki, Federal Ehtiyat Sistemi simmetrik göstəricidən artıq istifadə etməyəcək. Dolların zəifləməsi qızıl bazarına da təsirsiz ötüşməyıb. Son bir ayda 26 faiz dəyər qazanan qıymətli metal bahalaşmaqda davam edir”. O vurğulayıb ki, qlobal bazarda dolların zəifləməsi Azərbaycan milli valyutasının ABŞ puluna nisbətən möhkəmlənməsi anlamına gəlməməlidir:“Tam üzən məzənnəyə keçid başa çatmadığı üçün manatın dollara nisbətən məzənnəsi növbəti aylarda da birbaşa Mərkəzi Bankın qərarlarından asılı olacaq”. Dünya bazarlarında dolların dəyər itirməsi fonunda Mərkəzi Bankın məzənnəni indiki səviyyədə saxlaması mümkünsüz sayılır. Məşhur “Bloomberg Today” nəşri də yazır ki, 2021-ci ildə dollar 35 faiz ucuzlaşa bilər: “Dolların dünyanın əsas ehtiyat valyutası kimi “hədsiz imtiyaz” dövrü sona yaxınlaşır. Dollar üçün əsas təhlükə prezident Donald Trampın idarəçiliyi dövründə ABŞ-ın qlobal liderliyinin zəifləməsidir. Koronavirus pandemiyasının da ABŞ iqtisadiyyatına ciddi zərər vurması dollara ciddi təsir edir. Eyni zamanda, ABŞ-ın dövlət borcu tarixi rekord səviyyəyə çatıb və koronavirus pandemiyası fonunda 26 trilyon dolları keçib. Bu da dollara inamı sarsıdır”.
ABŞ-ın aparıcı investisiya bankı olan “Goldman Sachs” da gələn ildən dolların ucuzlaşacağını proqnozlaşdırır. Bankın mütəxəssislərinin fikrincə, gələn ildə də avronun bahalaşması daha çox gözlənir. Hesab edilir ki, Amerikada əhali və iqtisadiyyata dəstək üçün ən böyük təklif paketləri icra olunması da prosesə təsir edir. 5,7 trlyon dollarlıq paket artıq işləyir. Bu, o deməkdir ki, dollar lap çox çap olunacaq. Bu da dolların daha ucuzlaşmasına səbəb olacaq. “Goldman Sachs” qeyd edir ki, qlobal iqtisadiyyatda hər hansı bir gözlənilməz hadisənin baş verməməsi durumunda, 2021-ci ildə iqtisadi artım proqnozlaşdırılmır. Bu da, öz növbəsində, dollara tələbatı azaldaraq onun dəyərdən düşməsini şərtləndirəcək. Bank xüsusi vurğulayır ki, investorlar dollar aktivlərindən çıxır və pulu qızıla köçürürlər. Və bu, ABŞ-da dövlət istiqrazları üzrə dərəcələrin aşağı olması fonunda baş verir. Bank xatırladır ki, ABŞ qiymətli kağızlarının real gəlirliliyi sıfırdadır:“Araşdırmalar da göstərir ki, 2008-ci ilin maliyyə böhranından sonra korporativ sektor daha da zəifləyib, aşağı faiz dərəcələri isə ona borcların həcmini kəskin şəkildə artırmağa imkan verib. Amerika iqtisadiyyatı üzərində federal hökumətin 26 trilyon dollarlıq borcu əmələ gəlib. Bununla dolların sabitliyinə təhdid artır”. Təbii ki, dolların mövqeyinin zəifləməsi müəyyən mənada manatın mövqeyinə müsbət təsir edən amil kimi çıxış edir. Digər tərəfdən müşahidələr onu göstərir ki, dolların zəifləməsi neftin qiymətini yüksəldəcək. Bu halda Azərbaycana daxil olan dollar kütləsi artcaq. Bu da dolların manata nisbətdə zəifləməsini şərtləndirən əsas faktorlardandır.
Ramil QULİYEV
