Koronavirus pandemiyasının dünya üçün yaratdığı təhdidlərdən biri də borc bataqlığı oldu. Belə görünür ki, dünya ölkələrinin böyük əksəriyyəti üçün borc məsələsi ciddi problemə çevriləcək. Özü də əsas etibarı ilə iqtisadiyyatı inkişaf edən ölkələrin borcunun artması proqnozlaşdırılır.
Qeyd edilən xüsusda “The Wall Street Journal” nəşri Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) məlumatına istinadən yazır ki, ən böyük iqtisadiyyata malik ölkələr koronavirus pandemiyası səbəbilə rekord həddə borclanıb. Bildirilir ki, bu, İkinci Dünya müharibəsindən sonra ən yüksək göstəricidir. Məlumata görə, iqtisadiyyatı inkişaf etmiş ölkələrdə 2020-ci ilin iyul ayında dövlət borcu dünya üzrə ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 128 faizinə bərabər olub. 1946-cı ildə bu göstərici 124 faiz təşkil edib. Sabiq ABŞ prezidenti Corc Buşun vaxtında İqtisadi Şuranın rəhbəri olan Qlenn Habbard hökumətlərin borc artımından narahatlığını dilə gətirib. O, virusun yayılma sürətinə nəzarət edilməsinin vacibliyini vurğulayaraq, müharibə vaxtı ilə müqayisənin tamamilə doğru olduğunu qeyd edib. İkinci Dünya müharibəsindən sonra inkişaf etmiş ölkələr iqtisadi artım sayəsində borc səviyyələrini tez bir zamanda azaltmağı bacardılar. 1959-cu ilə qədər ÜDM borcu ikiqat az aşağı düşdü. Ancaq bu dəfə belə nəticələr əldə etmək daha çətin olacaq. Bunun əsas səbəbi əhali artımının, işçi qüvvəsinin və məhsuldarlığın azalmasıdır.
Hazırda borc probleminin Qərb ölkələrində özünü daha qabarıq büruzə verməsi aydın görünür. Məsələn, ilin ilk yarısında koronavirus pandemiyasının təsiri ilə Avropa İttifaqında (Aİ) dövlət borcunun ümumi daxili məhsula nisbəti ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2% artaraq 81,5%-ə yüksəlib. Hesabat dövründə Avrozonada isə dövlət borcunun ÜDM-yə nisbəti 2,2% bəndi artaraq 86,3%-ə çatıb. Məlumata görə, eyni dövrdə Aİ ölkələri arasında dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti ən yüksək olan ölkələr Yunanıstan (176,7%), İtaliya (137,6%) olub. Ən böyük iqtisadiyyata malik ABŞ-ın dövlət borcu rekord həddə, 26 trilyon dollara çatıb. Donald Tramp Ağ Evə rəhbərlik etdiyi andan bəri dövlət borcu 6 trilyon dollar artıb. Çin, Kanada, Yaponiya və digər böyük iqtisadiyyata malik ölkələrdə də borc artımı qeydə alınır. Özü də bunlar son hədd deyil. Beynəlxalq Valyuta Fondu bildirir ki, 2020-ci ildə dünya ölkələrinin məcmu dövlət borcu ÜDM-nin 101,5 faizini təşkil edərək indiyədək görünməmiş həddə çatacaq. Dövlət borcları ilə bağlı hazırkı vəziyyət daha çox koronavirus pandemiyasının iqtisadi fəsadlarını yumşaltmaq üçün dünya boyu hökumətlər tərəfindən bütövlükdə 11 trilyon dollar həcmində görülmüş maliyyə tədbirlərinin nəticəsidir. Bununla da dünyada məcmu dövlət borcunun İkinci Dünya müharibəsindən sonra ən yüksək həddə çatdığı qeyd olunur. Beynəlxalq Valyuta Fondunun qənaətincə, hazırkı vəziyyətdə irimiqyaslı maliyyə tədbirləri səhiyyənin imkanlarını artırmaq, ev təsərrüfatlarının məhrum olduqları gəlirlərinin əvəzini vermək, irimiqyaslı müflisləşmə hallarının qarşısını almaq üçün zəruri addımdır. Eyni zamanda, 2021-ci ildə gözlənilən aşağı faiz dərəcələri, iqtisadiyyatın davamlı dirçəlməsi sayəsində, ABŞ və Çindən başqa, bütün ölkələrdə dövlət borcu həcminin sabitləşəcəyi ehtimalı irəli sürülüb. Bundan başqa o da məlumdur ki, 2020-ci ildə dünyanın aparıcı şirkətlərinin borcu koronavirus pandemiyası səbəbindən 1 trilyon dollar artacaq. Dünyanın 900 ən böyük şirkətindəki iş vəziyyətini əhatə edən araşdırmanın nəticələrinə görə, qlobal korporativ borc pandemiya ilə əlaqədar 12% artaraq təqribən 9,3 trlyon dollar təşkil edəcək. Hazırda bu borcun, demək olar yarısı, yəni 3,9 trilyon dolları son beş ildə borcları yüksək sürətli artan ABŞ şirkətlərinin payına düşür. Reytinqdə bu göstəriciyə görə amerikalıların ardınca Almaniya şirkətləri gəlir, onların borcu 762 milyard dollardır. Hesab edilir ki, indiki şəraitdə ehtiyatlı borc siyasəti həyata keçirən ölkələr daha az problemlə üzləşəcək. Belə ölkələrdən biri də Azərbaycandır. Bu il iyulun 1-nə Azərbaycanın dövlət borcu 16 682,6 milyon manat təşkil edib ki, bu da ilin əvvəli ilə müqayisədə 1,1% azdır. Cari il iyunun sonuna dövlət borcunun 15 milyard 232,5 milyon manatı xarici dövlət borcu, 1 milyard 450,1 milyon manatı isə daxili dövlət borcu olub. Bu, ötən ilin sonuna nisbətən müvafiq olaraq 1,4% az və 2,4% çoxdur. Yəni Azərbaycan xarici borcu artıq daxili borcla əvəzləyir. Bu da Azərbaycana mühüm üstünlüklər qazandırır. Belə ki, daxili borc manatla götürülür və onun qaytarılması daha asandır. Hazırda dövlət borcunun ümumi daxili məhsula nisbəti 24,5%-dir və bu da ən aşağı göstəricilərdəndir. Dövlət borcu strategiyasında 2025-ci ildə dövlət borcunun ümumi daxili məhsula nisbətinin 12%-ə endirilməsi nəzərdə tutulur. Azərbaycanın ÜDM-ə nisbətdə aşağı borc səviyyəsi və yüksək strateji valyuta ehtiyatları ölkəmizin əsas üstünlüyüdü. Belə ki, ölkə 52 milyard dollar həcmində valyuta ehtiyatlarına sahibdir. Halbuki, xarici borcun miqdarı cəmi 8,7 milyard dollardır. Hesablamalar da göstərir ki, bu ilin yanvar-iyun ayları ərzində ölkənin strateji valyuta ehtiyatları beynəlxalq qəbul edilmiş kifayətlilik normalarını üstələməkdə davam edib. Mərkəzi Bankın “Pul siyasəti icmalı”nda deyilir ki, 2020-ci ilin birinci yarımilliyinin sonuna ölkənin strateji valyuta ehtiyatları 37 aylıq mal və xidmət idxalına kifayət edib. Strateji ehtiyatlar manatla pul kütləsini 5 dəfə üstələyib. Bu da Azərbaycana yeni manevr imkanları qazandırır.
Ramil QULİYEV
