Uzun müddətdir Azərbaycanda dolların məzənnəsi Mərkəzi Bank tərəfindən sabit saxlanır. Lakin dünya iqtoisadiyyatında baş verənlər Azərbaycanın da tədricən dolların məzənnəsini aşağı salmağa məcbur olacağını deməyə əsas verir. Məsələ burasındadır ki, ABŞ iqtisadiyyatında yaşananlar, bəzi ölkələrin dollara qarşı məqsədyönlü siyasəti artıq öz nəticələrini verir. Xüsusən də Avropa İttifaqı, Rusiya, Çin, Türkiyə, İran, Venesuela və digərlərinin addımı dollara getdikcə daha çox təsir edir.
Hazırda bir çox ölkələrin ticarəti avro və yuan üzərindən aparması, milli valyutalara tədricən xüsusi diqqət yetirməsi dolların ticarətda payını azaldır. Bu durumda ABŞ-ın da durmadan dövriyyəyə yeni dollar kütləsi daxil etməsi Amerika valyutası üçün təhdidləri daha da artırır. Baş verənlərlə bağlı rus ekspert Natalya Dembinskaya da dolları çətin günlər gözlədiyini qeyd edir:“Moskva və Pekin Amerika valyutasından uzaqlaşmağa davam edir. Belə ki, Rusiya və Çin arasında ticarət əməliyyatları üzrə hesablaşmalarda dolların payı minimuma enib, milli valyutaların payı isə maksimuma qalxıb. İqtisadçılar əmindirlər ki, sonda hər şey "maliyyə alyansı" ilə bitəcək. Elə bir alyans ki, orada Amerika valyutasına ümumiyyətlə yer olmayacaq. İnvestorlar da dollardan uzaqlaşır və sərmayəni qızıla qoyurlar. Rusiya ilə Çin arasında ticarət əməliyyatları üzrə hesablaşmalarda dolların payı tarixdə ilk dəfə olaraq 50 faizdən 46 faizə enib. İndi avronun payına 30 faiz, milli valyutalar olan rubl və yuanın payına – 24 faiz düşür. Bu dəyişiklik Rusiya iqtisadiyyatının dedollarizasiyası və onun ABŞ-ın yeni sanksiyaları qarşısında dayanıqlığının artırılması strategiyasının bir hissəsidir.
Son illərdə Moskva və Pekin dolları ikitərəfli ticarətdən planlı şəkildə çıxarır. Hələ 2014-cü ildə tərəflər 150 milyard yuanlıq və ya 24,5 milyard dollarlıq üçillik svop sazişi imzalayıb. Saziş açıq bazarda milli valyuta satın almağa ehtiyac olmadan valyutalara qarşılıqlı çıxış imkanını açır. 2015-ci ildə əməliyyatların təxminən 90 faizi dollarla həyata keçirilib. Amma artıq 2019-cu ildə bu rəqəm 51 faiz idi. Indi də 46 faizə düşüb və azalmaqda davam edəcək. Rusiyanın neft nəhəngi "Rosneft" isə bütün ixrac müqavilələrini avroya köçürüb. "Nikkei Asian Review" nəşri qeyd edir ki, Rusiya-Çin "dedollarizasiyası", demək olar ki, Amerika valyutasının iştirakı olmadan "maliyyə alyansını" formalaşdıra biləcək "sıçrayış anına" yaxınlaşır. Rusiya və Çinin güclənməsi dollara olan tələbatın azalmasının əsas səbəblərindən biridir. Lakin yeganə səbəb deyil. Aparıcı investisiya banklarının dediyi kimi, ABŞ valyutasına “çuxuru” Federal Ehtiyat Sistemi özü qazır”. Ekspert fikrini onunla əsaslandırır ki, iqtisadiyyatı dəstəkləmək üçün Federal Ehtiyat Sistemi faiz dərəcəsini sıfıra endirib və çap maşınını işə salıb:“Koronavirus böhranının başlanğıcından bəri Federal Ehtiyat Sistemi bazarlara təxminən altı trilyon dollar buraxıb. Maliyyəçilər "tarixi təcrübə"dən danışırlar: çap maşını tam gücü ilə işləyir və ölkəni heç nə ilə təmin edilməmiş nağd pulla doldurur. Və bu yavaş-yavaş dolları öldürür. Amerika valyutasının indeksi durmadan azalır, dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi isə aşağı düşür. Apreldən etibarən dollar altı əsas valyuta səbətinə nisbətən 10 faizini itirib.
ABŞ-ın ən böyük banklarından olan "Goldman Sachs" təxmin edib ki, çap maşını Federal Ehtiyat Sisteminin balansını artıq 2,8 trilyon dollar səviyyəsində şişirdib. İnvestorlar dollar aktivlərindən çıxır və pulu qızıla köçürürlər. Və bu, dövlət istiqrazları üzrə dərəcələrin aşağı olması fonunda baş verir: ABŞ qiymətli kağızlarının real gəlirliliyi sıfırdadır. Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) avqust hesabatında risqlər barədə xəbərdarlıq edib. Böhranla mübarizə üçün çap olunmuş trilyonlarla dollar və çox aşağı dərəcələr ehtiyat valyutasını sarsıdır: investorlar ABŞ-ın dövlət borcundan qaçır”. Bu arada BVF-nin keçmiş direktor müavini Ju Min hesab edir ki, Konqresin ən azı bir trilyon dollar təşkil edəcək yeni maliyyə yardım paketi əsl böhrana səbəb olacaq. Onun sözlərinə görə, dolları investorların etimadından məhrum edəcək "partlayış" baş verə bilər. O izah edib ki, borc içində olan iri şirkətlər müflisləşməyə başlayarsa, belə bir partlayış baş verəcək. Araşdırmalar da göstərir ki, 2008-ci ilin maliyyə böhranından sonra korporativ sektor daha da zəifləyib, aşağı faiz dərəcələri isə ona borcların həcmini kəskin şəkildə artırmağa imkan verib. Amerika iqtisadiyyatı üzərində federal hökumətin 26 trilyon dollarlıq borcu əmələ gəlib. Məhşur UBS bankında hesab edirlər ki, bu, son nəticədə dolları vuracaq. UBS bankının strateqi Tomas Fluri bildirib:"Uzunmüddətli perspektivdə dövlət borcunun artımı, ehtimal ki, Amerika valyutasına təsir edəcək". "Morgan Stanley" investisiya bankının Asiya bölməsinin keçmiş rəhbəri Stiven Rouç isə hesab edir ki, dollar hələ də "qeyri-məhdud imtiyazlardan" istifadə edir, lakin onun dövrü sona çatır. Maliyyəçi proqnozlaşdırır ki, Amerika valyutası 2021-ci ildə üçdə biri qədər dəyərsizləşə bilər. Buna əhalinin əmanətlərinin kəskin şəkildə azalması və ABŞ-ın əsas ticarət tərəfdaşlarının böhrandan uğurla çıxması fonunda ABŞ dövlət borcunun artması səbəb olacaq.
Belə vəziyyətdə dünya miqyasında kəskin dəyər itirən dolların Azərbaycanda da ucuzlaşması qaçılmaz sayılır. Bu halda Mərkəzi Bankın dolları sabit saxlaması da mümkün olnmayacaq. Hesab edilir ki, yaranmış vəziyyətdə Azərbaycan valyuta ehtiyatlarının tərkibində də dolların payını azaltmalı olacaq.
Nahid SALAYEV
