Enerji bazarlarında son vəziyyət burada hələ də qiymətlərin sabit həddə qalmadığını göstərir. Xüsusən də neftlə bağlı qiymətlər xeyli dəyişkəndir. Amma neftə tələbin tədricən artması bu məhsulun qiymətlərinin getdikcə yüksəlməsinə də təkan verə bilər. Bunu Səudiyyə Ərəbistanının enerji naziri Əbdüləziz bin Salman da təsdiq edir.
O bildirir ki, cari ilin sonunda xam neftə olan tələbat pandemiyadan əvvəlki səviyyənin 97 faizinə çata bilər. Nazirin sözlərinə görə, qlobal enerji bazarlarında sabitliyin davam etməsi üçün üç əsas şərtə – hasilatın azaldılması, buna əməl edilməsi və təzminat prinsiplərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Səudiyyəli nazir bildirib ki, bütün dünya OPEC+ alyansının xam neftin qiymətlərini tənzimləmək gücünə malik olduğunu gördü:“İndi dünya bu alyansın neft bazarında, habelə energetika sənayesi və qlobal iqtisadiyyatda sabitlik yarada biləcəyinə əmin oldu. OPEC+ alyansının üzvləri apreldə hasilatın azaldılmasına dair tarixi qərar qəbul etdilər”. O, İraq və Nigeriyanın da sonradan qərara qoşulmasını yüksək qiymətləndirib. Əbdüləziz bin Salman qeyd edib ki, OPEC+ çərçivəsində hasilatın azaldılması səviyyəsinin gündəlik 7,7 milyon barreldə saxlanması qərara alınıb. Onun sözlərinə görə, tələbatla tədarük arasında balansın bərpa edilməsi dənizlərdə dolu tankerlərin sayını da azaldıb, həmçinin bir çox ölkələrdə, o cümlədən Səudiyyə Ərəbistanında benzinə və dizel yanacağına tələbat artıb. Bu vəziyyətdə neftin tədricən bahalşaması gözlənir.
Qeyd edək ki, hazırda Azərbaycan neftinin satış qiyməti 45 dollar təşkil edir. Bu, son büdcə dəyişikliyindən sonra müəyyən edilən qiymətdən 10 dollar çoxdur. Büdcədə əvvəlki qiymət 55 dollar idi. Ekspertlər bildirir ki, bu il neftin bir barrelinin qiyməti əvvəlki proqnozda göstərildiyi kimi 55 dollar ətrafında olsaydı, Dövlət Neft Fonduna 7,3 milyard dollar və ya 12,5 milyard manat vəsait daxil olması gözlənirdi. Bu ilin əvvəllərində neftin qiymətinin həmin göstəricidən də yüksək olması Azərbaycanın gəlirlərinin artmasında mühüm rol oynayırdı. Lakin aprel-may aylarında neftin qiyməti kəskin surətdə aşağı düşdü və müəyyən günlərdə hətta 15 dollardan da aşağı endi. 2020-ci ilin iyun ayında dünya bazarlarında “Azəri Layt” markalı xam neftin bir barrelinin satış qiyməti orta hesabla 38 dollar səviyyəsində qərarlaşıb və ilin əvvəlinə nisbətən 40,3 faiz az, həmçinin dövlət büdcəsinin proqnozlaşdırılması üçün nəzərdə tutulmuş qiymət göstəricisi ilə müqayisədə 24 faiz az olub. İndi isə hesablamalar göstərir ki, dünya bazarında neftin bir barrelinin qiyməti 35 dollardan götürüldükdə, Dövlət Neft Fondunun gəlirlərinin cari ilin 55 dollar əsasında təsdiq edilmiş proqnozu ilə müqayisədə 5 milyard manat və ya 40,7 faiz azalaraq 7,3 milyard manata enəcəyi proqnozlaşdırılıb. Amma hazırda qiymət bundan yüksəkdir və Dövlət Neft Fondunun gəlirlərinin ən azı 10 milyard manata çatması gözlənir. İlin sonuna kimi neftin qiymət artımının 55 dollara çatması halında fondun itkiləri gözlənildiyindən də az olacaq.
Onu da xatırladaq ki, neft sektoru üzrə dürüstləşdirilmiş büdcə gəlirlərinin 12,2 milyard manatını Dövlət Neft Fondundan transfert, 1 milyard 790 milyon manatını vergi orqanlarının xəttilə neft sektorundan daxilolmalar təşkil edir. Bu səbəbdən aydındır ki, neft qiymətlərinin yüksəlməsi Azərbaycanın maraqlarına uyğundur. Cari ilin yanvar-iyul aylarında olan məlumatlara əsasən isə, Azərbaycanda 20,5 milyon ton neft hasil edilib. Neft hasilatı ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə təxminən 1,4 milyon ton az olub. Yeddi ayda 16,9 milyon ton neft ixraca nəql olunub. Bu, 2019-cu ilin yanvar-iyul aylarına nisbətən, təxminən, 1,4 milyon ton, yəni 7,6 faiz azdır. Lakin azalan neft gəlirlərini hasil edilən qaz kompensasiya etməyə başlayır. 2020-ci ilin 7 ayında ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 10 faizdən çox, yəni 2 milyard kubmetr artımla 22,3 milyard kubmetr qaz hasil edilib. Bu dövrdə xaricə qaz satışı 7,7 milyard kubmetr təşkil edib ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 16,7 faiz çoxdur. İlin sonundan etibarən TAP kəmərinin istifadəyə verilməsi ilə Azərbaycan qaz satışını daha da artıracaq. Bu da ölkəyə enerji satışından daha çox vəsait daxil olması deməkdir. Bu durumda ilin sonuna kimi neft qiymətlərində proqnozlaşdırılan artım da baş verdiyi halda Azərbaycanın enerji resurslarının qiymət dəyişikliyindən daha az zərər görməsi proqnozlaşdırılır. Burada nəzərə almaq lazımdır ki, dünya bazarında təklifin tələbi üstələməsinin qarşısı alınıb və bu da neftin qiymətinin qismən sabitləşməsinə şərait yaradıb. Bu durumda ölkədə büdcə xərclərinə artan nəzarət, “kölgə iqtisadiyyatı”na qarşı mübarizə də öz effektini verir. Cari ilin 6 ayında vergi və gömrük orqanları xəttilə ilin əvvəlində proqnozda nəzərdə tutulduğundan 425 milyon manat əlavə vəsaitin dövlət büdcəsinə mədaxil olunması da qeyd edilənlərin təsdiqidir. Makroiqtisadi sabitliyin qorunması ilə iş yerlərinin və məşğulluğun saxlanması isə qlobal pandemiyanın Azərbaycana təsirini artıq minimal həddə endirir.
Ramil QULİYEV
