Ölkə iqtisadiyyatının, xüsusən də qeyri-neft sektorunun davamlı inkişafı üçün hökumət bank sektorunun da möhkəm əsaslar üzərində fəaliyyət göstərməsini istəyir. Bunun üçün son bir il ərzində də banklara dövlət tərəfindən çoxsaylı dəstək göstərilib. Manatın sabitliyi, inflyasiyanın təkrəqəmli həddə nəzarətdə olması, əmanətlərin tam sığortalanması, problemli kreditlərin həlli və fəaliyyəti qənaətbəxş olmayan bəzi bankların sektordan uzaqlaşdırılması bu sahəyə dövlət dəstəyini ehtiva edən mühüm tədbirlərdir. Amma son vəziyyətin təhlili bir daha bankların dövlət dəstəyinə hələ də adekvat fəaliyyət göstərmədiyini üzə çıxarır. Belə bir vaxtda bankların siyasəti üzündən bura yatırılan depozit faizlərində azalma da bu sektor üçün ciddi problemlərdən sayılır.
Məlumat üçün qeyd edək ki, bu il iyulun 1-nə Azərbaycan banklarına əmanət qoyuluşu 7 milyard 706,4 milyon manat təşkil edib. Düzdür, bu, iyunun 1-i ilə müqayisədə 0,6% çoxdur. Amma ilin əvvəlinə nisbətən banklara əmanət qoyuluşu 10,8% az, son 1 ildə isə 11,8% azalıb. Göründüyü kimi, azalma yüksək rəqəmlərlə ifadə olunur. Bundan əlavə, Mərkəzi Bankın məlumatına görə, əhalinin banklardakı əmanətlərinin milli valyuta ekvivalentində məbləği 7 milyard 661,3 milyon manat təşkil edib, əmanətlərin 53,9 faizi xarici, 46,1 faizi isə milli valyutada qoyulub. Milli valyutada olan əmanətlər ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 3,9 faiz, xarici valyutada əmanətlər isə 16,5 faiz azalıb. Ekspertlər bildirir ki, baş verənlərdə əsas günahkar bankların özləridir. Xüsusən də bəzi bankların depozit qəbulunda yol verdiyi qanunsuzluqlar burada öz sözünü deyir. Elə bundan irəli gəlir ki, ölkədə dörd bankın bağlanması nəticəsində əmanətçilərin əmanətlərini geri almasında çətinliklər ortaya çıxıb, çünki qanunsuz qəbul edilən 60 mln manatdan çox vəsait müvəqqəti bloklanıb. Banklarda baş verən qanunsuz fəaliyyətlər bazar iştirakçılarını narahat etməklə ölkədə bank sisteminin etibarına zərbə sayılır. Amma bununla belə, hələ də fəaliyyət və əmanət qəbulunda nöqsanlara yol verən banklar var. Bu günlərdə Mərkəzi Bankın sədrinin birinci müavini Alim Quliyev də qeyd edilən xüsusda maraqlı bir açıqlama verdi. Bağlanan banklar tərəfindən əmanət qəbulunun qadağan edilməsinə baxmayaraq hələ də depozit cəlb edilməsi məsələsini şərh edən Alim Quliyev bildirib:“Banklara qoyulan qadağaların ictimailəşdirilməsinin qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş formaları var. Hansısa bir banka əmanətin qoyulmasına qadağanın qəbul olunmasını ictimailəşdirmək olmur. O zaman insanların həmin bankda olan əmanətlərini bir anın içində çəkməsi problemi yaranardı. Əgər bir vətəndaş bilsə ki, bu banka əmanətin qəbulunu qadağan ediblər, onda orda kim vəsaitini saxlayar?”. Mərkəzi Bankın sədrinin müavini Aftandil Babayev isə həmin məlumatların açıqlanmasının maliyyə sabitliyinə zərər vura biləcəyini qeyd edib:"Həmin məlumatların açıqlanması həm bankın özünün vəziyyətinə, həm də maliyyə sabitliyinə ciddi zərbə vurar”. Bu açıqlamalar hələ də bank sektorunun özündən qaynaqlanan problemlərin olduğunu təsdiq edir.
Təbii ki, belə vəziyyətdə insanların banklardan əmanətlərini geri götürməsi də normal sayılır. Bank və maliyyə məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov isə əmanətlərin azalmasının digər səbəblərinin olduğunu da bildirir:"Birinci səbəb koronavirus pandemiyasına görə tətbiq edilən məhdudlaşdırıcı tədbirlərdir, yəni insanların gəlirlərinin azalmasıdır. İnsanlar banklardan əmanətlərini ona görə çıxarırlar ki, cari xərclərini qarşılasınlar. Əmanətlərin azalmasının bir hissəsi insanların gəlirlərinin azalması ilə bağlıdır ki, öz xərcləri üçün əmanətləri bankdan çıxarırlar. İkinci səbəb bank sisteminə etimad məsələsidir. Aprel-may aylarında 4 bank bağlandı və bu, digər bank müştərilərini də çəkindirir. Əmanətlərin sığortalanması sistemi hələ də normal işləmir. Üçüncüsü, məsələn, "AtaBank" 1 ilə yaxın idi ki, əmanətləri qaytarmırdı və bu, digər bankların da əmanətçilərini çəkindirirdi”. Ekspert bildirib ki, banklarda əmanətlərin azalması davam edəcək:"Çünki yuxarıda sadaladığım səbəblər, ən azı, yaxın aylarda aradan qalxmayacaq. Əmanətlər azalanda banklar kredit verə bilmir. Beləcə kreditləşmə azalır və iqtisadiyyat pulsuz qalır. Banklar əmanətçidən pulu aşağı faizlə alır, kredit alana isə daha yuxarı faizlə kredit verir. Və bank arada yaranmış fərqdən gəlir götürmüş olur. Əmanət azalanda banklar kredit verə bilmir, bu da iqtisadiyyat üçün çox pis haldır. Əmanətlərin artması üçün ilk növbədə əmanətlərin sığortalanması sisteminə yenidən baxmaq lazımdır. Ləğv olunan bankların ləğv prosesini daha şəffaf etmək lazımdır. Ən əsası - banklara etimadı, inamı bərpa etmək vacibdir. Bundan başqa, Mərkəzi Bankla Əmanətlərin Sığortalanması Fondu üzərində ictimai nəzarət olmalıdır". Onu da xatırladaq ki, ölkədə bir neçə dəfə bank rəhbərləri və ya bankların ayrı-ayrı məsul şəxsləri tərəfindən əmanətçilərin pullarının mənimsənilməsi faktları aşkar edilib. Belələrinə qarşı qanunvericiliklə müvafiq addımlar atılsa da, istənilən halda onların fəaliyyəti banklara etimadı azaldır. Eləcə də bağlanan bankların təcrübəsi göstərir ki, bir sıra hallarda bu qurumların problemli kreditlərinin çoxu bank rəhbərlərinin öz şirkətlərinə, yaxınlarına verdiyi vəsaitlərdir ki, onlar geri qayıtmır. Bütün bunlara qarşı müvafiq addımlar atılır, amma bank sektorunda nəzarətin daha da gücləndirilməsi vacib sayılır.
Ramil QULİYEV
