Ermənistanın Azərbaycanla sərhəddə törətdiyi son təxribat və onun nəticələrinə dünya miqyasında da indi xüsusi diqqət yetrilir. Burada diqqət mərkəzində yer alan başlıca məqamlardan biri, Ermənistanın işğal siyasəti ilə yanaşı, baş verənlərin Avropanın enerji təhlükəsizliyinə də təsiridir.
Amerikalı ekspert, Corctaun Universitetinin professoru Brenda Şaffer bu xüsusda bildirir ki, təxribatın baş verdiyi ərazi regionun əsas infrastruktur xətlərinin keçdiyi yerə olduqca yaxındır. Belə ki, buradan Bakı-Tiflis-Ceyhan neft boru kəməri, regionun vacib dəmir yolu xətləri və yaxınlarda açılacaq “Cənub Qaz Dəhlizi” keçir. Avropanın nüfuzlu onlayn dərgilərindən olan “Modern diplomacy” də məsələyə məhz bu rakursdan nəzər salır. Dərgi yazır ki, Ermənistan-Azərbaycan sərhədində baş verən son hərbi qarşıdurmanı körükləyən səbəblərin təhlili maraqlı bir mənzərəni ortaya çıxarır:“30 ildir davam edən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin gedişində sərhəd boyu belə kəskin hərbi qarşıdurma və itkilər qeydə alınmamışdı. Bu il iyulun 12-ə kimi iki ölkə arasında hərbi qarşıdurma beynəlxalq hüquqla Azərbaycan ərazisi kimi tanınan və Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğal altında saxladığı Dağlıq Qarabağ və ona bitişik ətraf 7 rayonda baş verib. Tərəflər arasında sonuncu belə kəskin hərbi qarşıdurma 2016-cı ilin aprelində baş verib və 4 günlük aprel müharibəsi kimi tarixə həkk olunub. O vaxtdan indiyə kimi ağır artilleryanın və hərbi hava qüvvələrinin tətbiqi ilə tərəflər arasında bu miqyasda qarşıdurma baş verməyib.
Bu dəfə yaşanan qarşıdurma Dağlıq Qarabağdan 300 kilometr aralıda yerləşən Azərbaycanın Tovuz rayonunda baş verdi. İyulun 12-də günorta saatlarından başlayaraq Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədinin Tovuz rayonu sahəsində atəşkəs rejimini kobud şəkildə pozaraq artilleriya qurğularından istifadə etməklə Azərbaycan mövqelərini atəşə tutublar. Nəticədə Azərbaycan hərbçiləri və mülki vətəndaşları həlak olub. Yalnız cavab zərbələrindən sonra hücumun qarşısı alınıb, amma hələ də sərhəd boyunca atəşkəsi bərma etmək mümkün olmayıb. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllində vasitəçilik edən ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri (ABŞ, Rusiya, Fransa), eləcə də beynəlxalq ictimaiyyət tərəfləri atəşkəsə dəvət edir. Lakin atəşkəsin yaxın tezlikdə bərpa edilməsi hələ üfüqdə də görünmür.
Bu halda sual yaradan başlıca məqam döyüşlərin nədən Dağlıq Qarabağ istiqamətində yox, Ermənistan-Azərbaycan sərhədində baş verməsidir. Məsələ burasındadır ki, Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücum etdiyi Azərbaycanın Tovuz rayonunun yerləşdiyi bölgə strateji əhəmiyyətə malikdir. Buradan Avropaya xam neft daşıyan Bakı-Tiflis-Ceyhan, İtaliyaya qədər uzanan “Transadriatik” (TAP) boru kəmərinin də daxil olduğu “Cənub Qaz Dəhlizi”nin başlanğıc hissəsi olan Cənubi Qafqaz boru kəmərləri, İpək Yolunun yenidən canlandırılmasına əsas yaradan Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xətti keçir. Bu səbəblərdən də Ermənistanın son təxribatlarında məqsədi bu ərazidə sabitliyi pozmaq və Avropa üçün alternativ enerji mənbələrinə və yeni bazarlara çıxmağa imkan yaradan bu əhəmiyyətli layihələrin fəaliyyətinə maneçilik törətməkdir. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) Sərmayələr və marketinq üzrə vitse-prezidenti Elşad Nəsirov da bu barədə maraqlı fikirlər səsləndirir:“Qənaətimcə, Azərbaycan qazının Avropaya nəqlinə başlamasına 3 ay qalmış Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi əməliyyata başlaması təsadüfi deyil. İndi əməliyyatlar bütün beynəlxalq təşkilatlar və ölkələr tərəfindən Azərbaycanın ərazisi kimi tanınan Dağlıq Qarabağda deyil, Ermənistan-Azərbaycan sərhədində həyata keçirilir. Azərbaycanın enerji resurslarını Qərb ölkələrinə və dünya bazarına çıxaran bütün infrastruktur bu bölgədə yerləşir. Bakı-Tiflis-Ceyhan, “Cənub Qaz Dəhlizi”, Bakı-Supsa boru kəməri, Bakı-Tiflis-Qars dəmiryolu, Bakı-Tiflis şossesi Ermənistanın hərbi əməliyyatları başladığı yerin birbaşa görüntüsü və yaxınlığından keçir. Vaşinqtondakı, Avropadakı və digər yerlərdəki həmkarlarımızı Gəncə dəhlizinin və Transxəzər bölgəsinin nə qədər həssas olduğunu nəzərə alaraq, Avropanın enerji təhlükəsizliyini təmin edən dəhlizin hərbi və fiziki təhlükəsizliyini necə təmin etmək barədə düşünməyə dəvət edirəm”.
Hazırda Azərbaycan neftinin əsas istehlakçıları sırasında Avropa dövlətləri mühüm yer tutur. Bu neftin dünya bazarlarında realizasiyə edilməsində İtaliya Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşıdır. Bu ilin payızında isə Avropa Azərbaycan qazının da istehlakına başlayacaq. Bunun üçün 3500 kilometr uzunluğunda “Cənub Qaz Dəhlizi” kəməri çəkilir. Onun son halqası sayılan və Adriatik dənizinin İtaliya sahillərinə çıxan “Transadriatik” boru kəmərinin 97 faizi tamamlanıb. 2020-ci ilin oktyabr ayında bu kəmər vasitəsilə Azərbaycan qazının Avropaya nəqli başlanacaq. Beləliklə, Avropa tamamilə yeni bir mənbədən təbii qaz idxalına başlayacaq. Bu mühüm hadisəyə az müddət qaldığı bir vaxtda Azərbaycanın Tovuz rayonuna edilən hücum həm də Avropanın enerji təhlükəsizliyinə edilən qəsd hesab olunur. Ermənistanın son təxribatlarında məqsədi bu ərazidə sabitliyi pozmaq və Avropa üçün alternativ enerji mənbələrinə və yeni bazarlara çıxmağa imkan yaradan bu əhəmiyyətli layihələrin fəaliyyətinə maneçilik törətməkdir”.
Bu qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, Ermənistanın sərhəd təxribatına Avropada da kəskin reaksiyalar var. Hər halda, “Modern diplomacy” dərgisində göstərilənlər də bunun təsdiqidir.
Ramil QULİYEV
