Dünya iqtisadiyyatında mövcud çətinliklər bir çox ölkələrin milli valyutalarına da ciddi təsir edir. Bu, xüsusən inkişaf etməkdə olan ölkələrə aiddir. Azərbaycanın qonşularında da vəziyyət bu sarıdan ürəkaçan deyil. Məsələn, İran tüməni yenidən ucuzlaşır. İranda ABŞ dollarının məzənnəsi 23 min tümənə çatıb. Qonşu ölkədə avro da bahalaşıb və onun məzənnəsi 26,5 min tümənə bərabər olub.
Qardaş Türkiyədə də ixracın kəskin azalması və turizmdə çətinliklər valyuta sahəsində problemlər yaradır. Koronavirus pandemiyası ilə bağlı ikinci dalğanın gəlməsi narahatlığı, türk lirəsi də daxil olmaqla, bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrin valyutalarına təzyiq göstərir. Qeyd edək ki, ötən il Türkiyəyə turizmdən təxminən 38 milyard dollara yaxın valyuta daxil olmuşdu. Turizmin gətirdiyi valyuta tədiyyə balansında kifayət qədər müsbət rol oynayırdı. Eyni zamanda, əsasən yüngül sənaye və avtomobil ixracından da ölkəyə valyuta gəlirdi. Amma indi bu istiqamətlərdən gələn gəlirlər kəskin azaldığı üçün xarici valyutaya ehtiyac artır, lirənin ucuzlaşması davam edir. Rusiyada, Gürcüstanda da sabit məzənnə mövcud deyil. Xüsusən də Gürcüstanda turizmin bağlı olması valyuta gəlirlərini əhəmiyyətli dərəcədə azaltdığından, gürcü larisi dollar qarşısında tədricən ucuzlaşır. Bu halda Azərbaycan manatını nə gözləməsi xüsusi maraq doğurur.
Qeyd edək ki, manat xarici valyutalara nisbətdə hələ də sabit mövqedədir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın iqtisadi siyasəti və valyuta ehtiyatları, əslində manatın bundan sonra da güclü mövqedə olacağını nümayiş etdirir. Qeri gəlmişkən onu da ayrıca vurğulamaq lazım gəlir ki, pandemiyaya rəğmən, Azərbaycan valyuta ehtiyatlarını artırmağa da davam edir. Son hesablamalara əsasən, Azərbaycanın valyuta ehtiyatları bu il iyulun 1-nə 49 milyard 659,6 milyon dollar təşkil edib. Bunun 87%-i və yaxud 43 milyard 223,3 milyon dollar Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun (ARDNF), 13%-i və yaxud 6 milyard 436,3 milyon dollar isə Azərbaycan Mərkəzi Bankının payına düşüb. Bu ilin ikinci rübündə ölkənin valyuta ehtiyatları 1 milyard 916,3 milyon dollar və yaxud 4% artıb. Belə ki, ARDNF-in valyuta ehtiyatlarında 1 milyard 873,8 milyon dollar və yaxud 4,5%, Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarında isə 42,5 milyon dollar və yaxud 0,7% artım olub. Son 1 ildə isə ölkənin valyuta ehtiyatları 1 milyard 256,5 milyon dollar və yaxud 2,6% artıb. İl ərzində ARDNF-nin valyuta ehtiyatları 759,6 milyon dolları və yaxud 1,8%, Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları isə 496,9 milyon dollar və yaxud 8,4% artım nümayiş etdirib. Bu rəqəmlər bir daha Azərbaycanın çətin şəraitdə belə valyuta ehtiyatlarını artırmağa nail olduğunu göstərir. Halbuki, dünyanın ən iri suveren fondu olan Norveçin Pensiya Fondu bu ilin ilk rübündə 113 milyard dollar, başqa sözlə, Azərbaycanın Dövlət Neft Fondunun həcmindən az qala üç dəfəyə qədər böyük dəyər itirib. Azərbaycanda isə əksinə, ehtiyatlar artıb. Özü də Dövlət Neft Fondunun investisiya portfelinin 80 faizindən çoxunu likvid və sabit gəlirli alətlər təşkil etdiyindən, qlobal şokların fondun aktivlərinə təsirini minimuma endirmək mümkündür. İndilikdə isə, təbii ki, artan valyuta ehtiyatları manatın dayanıqlığı baxımından da müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Beynəlxalq Valyuta Fondu isə bildirir ki, sürətli və genişmiqyaslı tədbirlər, OPEC+ sazişləri çərçivəsində neft hasilatının azaldılması ilə yüksələn qiymətlər və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinin daha yüksək səviyyəsi Azərbaycanın manevr imkanlarını artırır. Qurumun bundan əvvəlki qiymətləndirməsinə əsasən isə, Orta Şərq və Mərkəzi Asiyanın neft-qaz ixrac edən 11 ölkəsinin içərisində Azərbaycan iqtisadiyyatı pandemiyadan ən az zərər çəkənlərin ilk üçlüyündədir.
Ümumiyyətlə, postsovet məkanında pandemiyadan əvvəl və sonra Beynəlxalq Valyuta Fondunun verdiyi iqtisadi artım proqnozları arasındakı ən az fərq olan ölkələrdən biri Azərbaycandır. Qurum bildirir ki, pandemiya başqalarına nisbətən Azərbaycanda iqtisadi artıma daha az təsir edir. Bu həm də onunla bağlıdır ki, ölkəmizdə pandemiya ilə mübarizə büdcəsi təxminən 3,5 milyard manat təşkil edir və vaxtında antiböhran tədbirləri müəyyənləşdirilib. Eyni zamanda, manatın sabitliyi üçün 3 milyard manatdan artıq vəsaitlə valyuta bazarına müdaxilə edilib. Postsovet məkanında yeganə olaraq Azərbaycan hökuməti milli valyutanın sabitliyini təmin etməklə əsas risqləri öz üzərinə götürüb və makroiqtisadi sabitliyi qoruyub. Halbuki, pandemiyanın təsirilə neft ixrac edən və tam üzən rejimə malik bütün ölkələrin valyutası devalvasiyaya uğrayıb. Amma Azərbaycan manatı sabitdir. Hazırda ölkəmizdə böhranın dərinləşməsinin qarşısı alınır və sabitlik qorunur. İqtisadiyyatın bərpası üçün ucuz maliyyə, yüngül vergi yükü isə manatın sabitliyinə təsir göstərəcək əsas amillərdən sayılır. Burada onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan bir çox ölkələr kimi xarici borclanmaya da getmir. Hesab edilir ki, Azərbaycanda xarici borclanmaya və devalvasiyaya getmədən böhranla daxili imkanlar hesabına mübarizə aparılması, postpandemiya dövründə iqtisadi bərpa prosesinə müsbət təsir etməklə yanaşı, manatın sabitliyini də gücləndirəcək.
Ramil QULİYEV
