Dünya iqtisadiyyatı 2020-ci ilin ikinci yarısına daxil olsa da, hələ də koronavirus pandemiyası tərəfindən təzyiq altında qalmaqda davam edir. Bu isə iqtisadi müstəvidə mənfi təsirlərin genişlənməsinə səbəb olmaqdadır. Belə vəziyyətdə neqativ amillərdən biri də dövlətlərin xarici maliyyə asılılıqlarının artmasıdır. Beynəlxalq Valyuta Fondu artıq bu istiqamətdə heç də xoş olmayan bir durumun yarandığını bildirir.
Qurumun hesablamalarına əsasən, 2020-ci ildə dünya ölkələrinin məcmu dövlət borcu ÜDM-nin 101,5 faizini təşkil edərək indiyədək görünməmiş həddə çatacaq. Beynəlxalq Valyuta Fondunun baş iqtisadçısı Gita Qopinat və Maliyyə İşləri Departamentinin direktoru Vitor Qaspar tərəfindən dərc olunmuş məqalədə bildirilir ki, dövlət borcları ilə bağlı hazırkı vəziyyət daha çox koronavirus pandemiyasının iqtisadi fəsadlarını yumşaltmaq üçün dünya boyu hökumətlər tərəfindən bütövlükdə 11 trilyon ABŞ dolları həcmində görülmüş maliyyə tədbirlərinin nəticəsidir. Bununla da dünyada məcmu dövlət borcunun İkinci Dünya müharibəsindən sonra ən yüksək həddə çatdığı qeyd olunur. Müəlliflərin qənaətincə, hazırkı vəziyyətdə irimiqyaslı maliyyə tədbirləri səhiyyənin imkanlarını artırmaq, ev təsərrüfatlarının məhrum olduqları gəlirlərinin əvəzini vermək, irimiqyaslı müflisləşmə hallarının qarşısını almaq üçün zəruri addımdır. Eyni zamanda, 2021-ci ildə gözlənilən aşağı faiz dərəcələri, iqtisadiyyatın davamlı dirçəlməsi sayəsində ABŞ və Çindən başqa bütün ölkələrdə dövlət borcu həcminin sabitləşəcəyi ehtimalı irəli sürülüb. Lakin həddən artıq borclanmaya gedənlər üçün durum yaxşı olmayacaq. Məsələn, artıq məlumdur ki, ABŞ-ın xarici dövlət borcu 26 trilyon dollar təşkil edir və beləliklə, rekord həddə çatıb. Həmin artımın əsas səbəbi COVID-19 virusuna qarşı görülən tədbirlərdir. Donald Tramp prezident olandan sonra dövlət borcunun 6 trilyon dollar, bu ilin 5 may tarixindən sonra isə daha 1 trilyon dollar artdığı biuldirilir.
Böyük Britaniyanın dövlət borcunun həcmi son 57 ildə ilk dəfə olaraq ÜDM həcmini üstələyib. İndi bu borc 2 trilyon 421 milyard dollar səviyyəsinə çatıb ki, bu da 2019-cu ilin may ayına nisbətən 20,5 faiz bəndi artıqdır. Bu il Almaniya hökuməti koronavirus pandemiyasının mənfi təsirlərindən istehlakçıları və müəssisələri qorumaq üçün təşviq paketlərini maliyyələşdirmək məqsədilə 218 milyard avro borclanacaq. Digər ölkələrdə də eyni vəziyyət müşahidə olunur. Məhz bu durumda zərbaycanın xarici borclanmadan imtina strategiyasının nə dərəcədə doğru olduğu da üzə çıxır. Bu, həm Azərbaycan iqtisadiyyatını dünyadakı mövcud vəziyyətin zərbələrindən xilas edir, həm də ölkənin xaricdən maliyyə asılılığından qoruyur.
Xatırladaq ki, pandemiya dönəmində ölkəmiz Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı kimi qurumlara kömək üçün müraciət etməyib, edəcəyi də gözlənilmir. Çünki ölkədə mövcud makroiqtisadi göstəricilər və maliyyə vəziyyəti kifayət qədər dayanıqlıdır. Məlumat üçün qeyd edək ki, ölkəmizdə ilin əvvəlinə birbaşa xarici dövlət borcu 8,32 milyard dollar, dövlət müəssisələri tərəfindən cəlb edilmiş xarici borclara verilmiş dövlət zəmanətləri üzrə şərti öhdəliklər isə 771 milyon dollar, ümumilikdə xarici dövlət borcu 9,1 milyard dollar təşkil edir. Təhlillər göstərir ki, prioritet hesab olunan layihələr maliyyələşdirildikdən sonra xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti azalan tendensiya üzrə davam edəcək. Hətta dövlətin borc strategiyasında qeyd olunur ki, xarici dövlət borcu üzrə geri qaytarılan öhdəliklərin cəlb olunan yeni borclardan çox olması ilə tədricən bu göstəricinin azalaraq 2025-ci ildə 12 faiz olacağı proqnozlaşdırılır. İndiki halda Azərbaycanın xarici borc cəlb etməsi üçün imkanları genişdir. Ölkədə xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 17 faiz ətrafındadır ki, bu da dünyada ən yaxşı vəziyyətdə olan onluğun sırasında olmağımızı göstərir. Dövlət borcu strategiyasında 2018-2025-ci illər üzrə ümumi dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin yuxarı həddinin 30 faizdən çox olmaması hədəflənir ki, Azərbaycanda bu göstərici 20 faizin ətrafındadır. Dəyişkən faiz dərəcəsi ilə cəlb olunan borcun ümumi portfeldə payı da strategiyada nəzərdə tutulduğundan aşağı həddədir və bu da faiz risqlərini aşağı salır.
Bu günlərdə isə “Elektrik paylayıcı şəbəkənin yenidən qurulmasına dair İnvestisiya Proqramı” çərçivəsində Asiya İnkişaf Bankının “Azərişıq” ASC-yə ayırdığı kreditin 750 milyon ABŞ dolları miqdarında kreditin 2 və 3-cü tranşlarının köçürülməsi təxirə salınıb. Məhz yeni xarici borclanma strategiyasına uyğun olaraq belə bir addım atılıb. Bu da o deməkdir ki, Azərbaycan bu bankdan 500 milyon dollarlıq kreditin alınmasını təxirə salıb və daha az borclanmaya gedib.
Onu da bildirək ki, xarici borcumuz, xüsusən valyuta ehtiyatlarımız baxımından elə də yüksək həddə deyil. Ona görə də, ölkə iqtisadiyyatı üçün bir sıra vacib sahələrdə nəzərdə tutulan işlərin görülməsi məqsədilə kreditlər alınması, xarici borclanmanı ÜDM-in 22-23%-nə qədər artırmaq mümkün sayılır. Amma Azərbaycan buna da lüzum görmür. Indi əsas məqsəd dövlət borcunun dayanıqlığını təmin etməklə ÜDM-ə nisbətin tədricən azaldılmasına nail olmaqdır. Bu halda Azərbaycana kredit verilməsi üçün beynəlxalq maliyyə qurumları maraqlı olsalar da ölkəmiz buna getmir. Çünki, xarici borcun düzgün idarə olunması ölkənin taleyini həll edir.
Ramil QULİYEV
