“Cənub Qaz Dəhlizi”nin artıq tam şəkildə tamamlanmasının bu il ərzində başa çatması gözlənilir. Belə vəziyyət dünya qaz bazarında Azərbaycanın mövqelərinin daha güclü hala gəlməsi və enerji daşıyıcılarından ölkənin daha çox gəlir əldə etməsi deməkdir. Bundan başqa, proseslər Azərbaycanın geosiyasi, geoiqtisadi baxımdan da mühüm üstünlüklər əldə etməsinə rəvac verir.
Digər tərəfdən, Türkiyə bazarına çıxmaqla Azərbaycan həm də Naxçıvan Muxtar Respublikasının qaz təminatı probleminin həllində yeni imkanlar qazanır. Bu arada qeyd edək ki, Türkiyədən Naxçıvan ərazisinə qaz xəttinin çəkilməsi istiqamətində işlərə artıq başlanıb. Belə ki, bir neçə gün əvvəl Türkiyənin borularla nəqletmə operatoru olan BOTAŞ şirkəti İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin tikintisi çərçivəsində tədqiqat və mühəndislik işlərini aparacaq şirkətin seçimi üzrə tender elan edib. BOTAŞ-ın məlumatına görə, tender təklifləri iyun ayının 30-dək qəbul ediləcək. Məlumata əsasən, tender diametri 12 düym, uzunluğu isə təxminən 82 kilometr olacaq qaz kəməri üzrə ərazi-tədqiqat, xəritə və müfəssəl mühəndislik işlərini əhatə edir. İşlər 270 gün ərzində həyata keçirilməlidir. Xatırladaq ki, SOCAR-la BOTAŞ arasında Naxçıvana qaz xəttinin çəkilməsi ilə bağlı anlaşma memorandumu 2010-cu ildə imzalanmışdı. Ötən müddət ərzində kəmərin tikintisinə başlanması mümkün olmayıb. Amma Azərbaycanın Türkiyəyə qaz satışını artırması məsələni yenidən aktuallaşdırır. Xatırladaq ki, bu ilin fevralında Azərbaycana səfərə gələn Türkiyə prezidenti Rəcəb Təyyub Ərdoğan prezident İlham Əlyevlə İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin çəkilişi məsələsini də müzakirə etdiklərini açıqlamışdı. Bildirmişdi ki, bu istiqamətdə işləri sürətləndirmək qərara alınıb.
Qeyd edək ki, hazırda Naxçıvanın qazla təminatı İranla svop əməliyyatları əsasında həyata keçirilir. Bu əməliyyata 2006-cı ildən başlanıb. Belə ki, SOCAR Astaradan qazı İran ərazisinə ötürür, İran Culfasından isə Naxçıvana qaz verilir. Muxtar Respublikanın illik qaz istehlakı 260-300 milyon kubmetr ətrafındadır. İndiyədək İran tərəfi Naxçıvanın qaz təchizatında hansısa axsamaya yol verməyib. Lakin İranın bu əməliyyat üçün müəyyənləşdirdiyi haqq çox yüksəkdir. Astaradan ötürülən hər min kubmetr qaza görə Naxçıvana 15 faiz az qaz verilir. Halbuki, dünyada belə əməliyyatlar üzrə faiz dərəcəsi 5-dən yüksək deyil. Azərbaycan bir neçə dəfə tranzit şərtlərinin yumşaldılması ilə bağlı müraciətlər etsə də rəsmi Tehran razılaşmayıb. Bu baxımdan Türkiyədən Naxçıvan ərazisinə qaz xəttinin çəkilməsi indi İranda da diqqətlə izlənilir. Bu xüsusda “Independent Farsi” nəşri yazır:“Coğrafi mövqeyi nəzərə alınarsa, İranın neft və qazın Xəzər dənizindən Fars körfəzi sahillərinə və oradan da qlobal enerji bazarlarına nəqli üçün münasib zəmini var. Amma ardıcıl sanksiyalar və İranın xarici siyasəti Tehranın Xəzər dənizi və Orta Asiya layihələrindən kənarlaşmasına səbəb olub. Bununla yanaşı, İran həmin regionların bəzi ölkələri ilə neft-qaz mübadiləsi həyata keçirə bilib. İndi Xəzərdə böyük həcmdə enerjidaşıyıcısı ehiyatlarına malik olan Azərbaycanın neft və qazla daxili təminat problemi yoxdur. Lakin Naxçıvan Muxtar Respublikasının enerji təchizatı daim Azərbaycan hakimiyyətinin narahatlıq mənbəyi olub. Naxçıvanın Azərbaycanın əsas hissəsi ilə heç bir ərazi-coğrafi əlaqəsi yoxdur. Bu bölgəyə qaz nəql etmək üçün Azərbaycan İranın enerji infrastrukturundan istifadə etməlidir. İranın bölgəyə qaz tədarük etməsi variantların yeganə olanı idi. Sanksiyalardan əvvəl Naxçıvan Muxtar Respublikasına qaz tədarük etmək üçün Azərbaycan hər il İrana orta hesabla 200-250 milyon kubmetr təbii qaz nəql edib. O, Azərbaycandan Naxçıvana Astara sərhədi ilə tədarük olunur. Bu durumda son illərdə Türkiyə orta perspektivdə tranzit və enerji mərkəzinə çevrilmək üçün enerji infrastrukturuna böyük sərmayə qoyub. Azərbaycan Türkiyənin enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır və may ayında ilk dəfə olaraq Türkiyənin ən böyük təbii qaz tədarükçüsü olub.
Türkiyə ölkə ərazisindən keçəcək boru kəmərlərini dəstəkləyir. O, həm tranzit hüququndan, həm də Bakı-Tiflis-Ceyhan kimi neft və qaz boru kəmərlərinin geosiyasi üstünlüklərindən istifadə edir. Önümüzdəki aylarda TAP layihəsinin rəsmi açılışı və “Türk Axını” layihəsinin ikinci xətti ilə Türkiyə Aİ-nin enerji təhlükəsizliyində, eyni zamanda, bu boru kəmərləri ilə geosiyasi maraqlarını təmin etmədə üstünlük qazanacaq. Bu günlərdə isə türk şirkəti BOTAŞ Naxçıvana qədər uzanacaq İğdır Təbii Qaz Boru Kəmərinin inşası layihəsini tenderə çıxarıb, Həmçinin, Türkiyə və xarici şirkətlər boru kəmərinin inşası üçün təkliflərini açıqlayıb. Türkiyənin təbii qaza olan ehtiyacı bu günə qədər boru kəmərinin inşasının qarşısını almış kimi görünür. Lakin qaz ehtiyatlarını şaxələndirmək üçün uğurlu siyasətini nəzərə alaraq, Ankara müvafiq kəməri çəkmə fürsətini əldən qaçırmayacaq.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan qazını Türkiyəyə çatdıran Cənubi Qafqaz boru kəmərinin gücünün artması ilə qazın Naxçıvana nəqli şərtləri getdikcə asanlaşıb. İğdır-Naxçıvan boru kəməri istismara verilsə, o, Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayacaq. İranın Türkiyəyə qaz ixracı dəfələrlə çətinliklə üzləşsə də, o, Naxçıvana qaz tədarükünü kəsməməyə çalışıb. Lakin İranın muxtar respublikaya qaz tədarükü dünya qiymətindən baha olub. İran Azərbaycan qazının 15 faizini tranzit haqqı kimi istifadə edir, halbuki, digər oxşar müqavilələrdə tranzit haqqı 5 faizdir. Azərbaycan dəfələrlə İranı tranziti haqqını azaltmağa çağırıb, lakin bu tələb Tehranda xoş qarşılanmayıb. Yaxın aylarda İğdır-Naxçıvan boru kəmərinin inşası başlasa, bu boru kəməri üçün Azərbaycan və Türkiyənin iradəsini nəzərə alaraq, gələn il açılışını gözləməliyik. Azərbaycan qazının İranla mübadiləsi üçün mövcud müqavilənin müddəti isə 4 ildən sonra başa çatacaq və müqaviləni uzatmağa ehtiyac qalmayacaq. Barak Obama dövründəki sanksiyalar zamanı İran neft-qaz mübadiləsini müvəqqəti olaraq dayandırıb. Nüvə sazişi dövründə İran qonşu ölkələrə neft-qaz nəqlini bərpa edə bilib.
Yeni sanksiyalarla İran tranzit gəlirlərindən məhrum olub, ancaq qaz mübadiləsi Ermənistan və Azərbaycanla davam edib. Sanksiyalarla bağlı hasilatı azaltdığından, İran tədricən regional qaz bazarını itirir. O cümlədən Türkiyəyə ixraca dair müqavilənin uzadılması ehtimalı günbəgün azalmaqdadır. İğdır qaz kəmərinin Naxçıvana çəkilməsi ilə Azərbaycanın İrandan asılılığı aradan qalxacaq və İran həm tranzit haqqından, həm də geosiyasi imtiyazından məhrum olacaq. Enerji bazarındakı inkişaflar, xüsusilə pandemiyadan sonrakı dövrdə enerji istehsalçılarının regional və qlobal bazardakı paylarını qorumaq üçün bütün mövcud vasitələrdən istifadə edəcəyini göstərir. İxracın və deməli, xarici valyuta mənfəətinin artması və iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşdırılması ilə enerji istehsal edən ölkələr qarşılıqlı asılılıq yaratmaqla regional sülh və təhlükəsizlikdə rol oynama imkanı qazanır. Bunu İranın diplomatik aparatı da nəzərə almalıdır”.
Ramil QULİYEV
