Azərbaycana qonşu ölkələrdə maliyyə sferasında yenidən maraqlı proseslər müşahidə olunur. Onların Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşları olması nəzərə alındıqda baş vernlərin ölkəmizdə də diqqətlə izlənilməsi təbii hal sayılır. Hazırda İran və Türkiyədə yaşananlar qeyd edilən baxımdan daha çox maraq doğurur.
Adları çəkilən ölkələrdə milli valyutalar sürətlə dəyərdən düşür. İranda bir ABŞ dolları artıq 19 min tüməni keçir. Bir avro 21 min 325 tümənə mübadilə edilir. Azərbaycan manatı da İranda bahalaşıb. Xatırladaq ki, cari ilin yanvar ayında bir dollar 13 min 350 tümənə mübadilə olunub. Indi qeydə alınan göstərcilər onu göstərir ki, İranın milli valyutası bir dollara nisbətdə 42 faiz dəyərdən düşüb. ABŞ İranın nüvə proqarmı ilə bağlı Əhatəli Razılaşma Müqaviləsindən çıxandan sonra ötən 25 ay ərzində tümən ABŞ dollarına nisbətdə 190 faiz ucuzlaşıb. İran Mərkəzi Bankının direktoru Əbdülnasir Himməti tümənin ucuzlaşmasını koronavirusun yayılması, neftin qiymətinin ucuzlaşması və İslam Respublikasının maliyyə tədbiləri üzrə hədəf qrupundan (FATF) çıxarılması ilə əsaslandırıb.
Türkiyədə də, belə demək olarsa, valyuta böhranı yaşanır. Məsələ burasındadır ki, Türkiyədə ixracın kəskin azalması və turizmin qapalı olması valyuta böhranına gətirib çıxarıb. Amma onu da qeyd edək ki, koronavirus pandemiyası ilə bağlı ikinci dalğanın gəlməsi narahatlığı, türk lirəsi də daxil olmaqla. bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrin valyutalarına təzyiq göstərir. Türkiyə timsalında bu hal özünü qabarıq göstərir. Çünki Türkiyənin əsas valyuta daxilolmaları həm ixracatdan, həm də turizmdən idi. Məsələn, ötən il Türkiyəyə turizmdən təxminən 38 milyard dollara yaxın valyuta daxil olmuşdu. Turizmin gətirdiyi valyuta tədiyyə balansında kifayət qədər müsbət rol oynayırdı. Eyni zamanda, əsasən yüngül sənaye və avtomobil ixracından da ölkəyə valyuta gəlirdi. Amma son zamanlar Türkiyənin ixracatında ciddi azalmalar var və turizm bağlıdır. İxracda Avropa İttifaqı istiqamətində təxminən 25 faizə yaxın azalma var və bu da valyuta daxilolmalarını kifayət qədər zəiflədib. Bu isə tədiyyə balansında mənfi saldonun yaranmasına səbəb olur. Bu durumda Türkiyədə valyuta daxilolmaları azalırsa, valyutaya ehtiyac azalmır, çünki təkcə özəl sektorun xarici borcu 187 milyard dollardır. Hər ay təxminən 10-12 milyard dollara yaxın məbləğ özəl sektorun xarici borcunun qaytarılmasına getməlidir. Yəni bu valyuta ehtiyatı yaranmalıdır. Nəticədə Türkiyə bir çox ölkələrə svop, yəni lirə əvəzinə xarici valyutaların alınması və yaxud Türkiyə aktivləri hesabına xarici valyuta alınması razılaşmaları təklif edib. Yəni həmin ölkələrlə svop müqavilələri bağlansın və ölkəyə lazım olan həcmdə valyutanın gətirilməsi təmin edilsin. İndiki halda baş verənlər lirəni dəyərdən salır. Rusiyada da son günlərdə rublun məzənnəsində qeyri-sabitlik qeydə alınır. Gürcüstan larisi də turizmin bağlı olması səbəbindən dollara nisbətdə dəyər itirir.
Bütün bunlar qonşu ölkələrdə milli valyutaların dəyər itirməkdə olduğunu göstərir və bu ölkələr, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, həm də Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşları sırasında yer alır. Amma bu ölkələrdən fərqli olaraq, manat dollar və digər xarici valyutalara nisbətdə dayanıqlılıq nümayiş etdirir. Son valyuta hərraclarına nəzər saldıqda isə dollara tələbin azalan xətt üzrə getməsi də müşahidə olunur.
Hadisələrin inkişaf axarı göstərir ki, bundan sonra da regionda ən dayanıqlı valyuta qismində manat çıxış edəcək. Azərbaycanın iqtisadi və valyuta siyasəti manatın dayanaqlı həddə qalmaqda davam edəcəyini göstərir. İdxaldan asılılığın azalması, ixracın artımı, neftin qiymətinin tədricən yüksəlməsi ilə əlaqədar manatın mövqeyini bundan sonra da qoruması gözlənilir. Digər ekspertlər də bu qənaətdədir ki, böyük valyuta ehtiyatları və Neft Fondunun cari il ərzində təxminən 5 milyard dolları manata çevirmək öhdəliyi də milli valyutanın sabitlyinə təminatdır. Digər tərəfdən, valyuta ehtiyatlarında idarəçiliklə bağlı Azərbaycanın tutduğu mövqe də prosesə müsbət təsir edir və risqli əməliyyatlardan, demək olar ki, istifadə olunmur. Bu da manata təsir edən amillərdəndir. Ekspertlər bildirir ki, Dövlət Neft Fondu aşağı gəlirli, amma dayanıqlı investisiyalara üstünlük verir. Fond qiymətli kağızlara daha çox yatırım edib. Özü də elə qiymətli kağızlara ki, onlar dayanıqlı, belə demək mümkünsə, itirmə təhlükəsi sıfıra yaxın olan investisiyalar sayılır. Bu konservativ yanaşma ilə həm də əlində olan, yığılan vəsaitin daha çox qorunmasına xidmət edir. İndilikdə hesab edilir ki, görülən tədbirlər nəticəsində valyuta ehtiyatlarının artımı davam edəcək və bu da manatın məzənnəsinin sabitliyi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, ölkəyə yeni valyuta axını da proqnozlaşdırılır. Bunun ümdə səbəbi qeyri-neft sektoru üzrə ixracın artması, neft qiymətlərinin qeyd edildiyi kimi tədricən yüksəlməsidir. Digər tərəfdən, tezliklə “Cənub Qaz Dəhlizi“ çərçivəsində Avropa bazarına Azərbaycan təbii qazının nəqli nəzərdə tutulur. İlkin mərhələdə Avropa bazarına 10 milyard kubmetr Azərbaycan qazı nəql olunacaq. TANAP-la Türkiyəyə nəql edilən qaz həcmləri isə 6 milyard kubmetrə çatacaq ki, bu da ölkəyə daxil olan valyutanın həcmini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. Ölkə üzərindən yükdaşımaların artımı da artıq burada öz sözünü deyir. Bütün bunlar qarşıdakı dövr ərzində də manatın dayanıqlığını təmin edən başlıca faktorlardan sayılır.
Ramil QULİYEV
