Böyük Britaniyanın BP şirkətinin açıqladığı son hesabat Azərbaycanın hələ bundan sonra da dünya neft bazarında əsas oyunçulardan biri olaraq qalacağını göstərir. Qeyd edək ki, BP şirkəti Azərbaycanda təsdiq olunmuş neft ehtiyatları üzrə qiymətləndirilməsini dəyişməyib. Şirkət bəyan edir ki, 2019-cu ilin sonuna Azərbaycanın təsdiq olunmuş neft ehtiyatları 1 milyard ton və ya 7 milyard barrel təşkil edib ki, bu da 2018-ci ilin göstəricisinə bərabərdir.
Hesabata əsasən, 2019-cu ilin sonuna dünyada təsdiq olunmuş neft ehtiyatları 244,6 milyard ton və ya 1 trilyon 733,9 milyard barrel təşkil edib. Bunun da 0,4%-i məhz Azərbaycana məxsusdur. Amma yeni ehtiyatlar hesabına bu göstəricinin bir qədər də artıq olması istisna deyil. Elə bu səbəbdəndir ki, BP və digərləri Azərbaycanla neft sahəsində əməkdaşlığı bundan sonra da davam etdirməkdə maraqlıdır. Qeyd edək ki, BP hazırda Azərbaycanda bir sıra neft-qaz layihələrinin aktiv iştirakçısıdır. Belə ki, şirkət Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən "Azəri-Çiraq-Günəşli" (AÇG) neft-qaz yataqları blokunun operatorudur. Azərbaycanda hasil edilən neftin böyük hissəsi məhz bu yatağın payına düşür. Ölkəmizlə BP arasında hasilata dair ilkin razılaşma 30 il müddətinə etibarlı olub, 2024-ci ildə başa çatmalı idi. Buna baxmayaraq, 2017-ci il sentyabr ayının 14-də Azərbaycan hökuməti və SOCAR, beynəlxalq tərəfdaş şirkətlərlə birlikdə AÇG-nin birgə işlənməsi və Hasilatın Pay Bölgüsü haqqında dəyişdirilmiş və yenidən işlənmiş sazişi imzaladılar. AÇG-nin 2050-ci ilə qədər inkişafını əhatə edən yeni müqavilə əsrin ortalarınadək blokun inkişaf potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa imkan verdi. Müqavilənin bu müddətə uzadılması Azərbaycanın neft ehtiyatlarına böyük ümidlərin olması ilə bağlıdır.
Digər tərəfdən, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, mövcud vəziyyət Azərbaycana uzun müddət neft bazarında əsas oyunçulardan biri qismində qalmağa imkan verir. Eyni zamanda dünyada o da etiraf edilir ki, Azərbaycan neft gəlirlərindən ən səmərəli şəkildə istifadə etməyi bacaran azsaylı ölkələrdən biridir. Elə neftin ucuzlaşdığı dövrdə neft ixracatçısı ölkələrin vəziyyətinə dair “Moody’s Investors Service” beynəlxalq reytinq agentliyinin son hesabatında da bunu görmək olar. Burada bildirilir ki, Azərbaycan, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ), Qazaxıstan, Qətər böyük suveren aktivləri və xarici valyuta ehtiyatları sayəsində koronavirus pandemiyası nəticəsində dünya bazarında neftə tələbatın və qiymətlərin azalmasını sovuşduracaq:“Sarsıntını sovuşdura bilmələri siyasətə düzəliş vermə bacarığından və nə qədər dayanıqlı olmalarından asılıdır. Bu ölkələr, ən azı, sarsıntıya tab gətirmək üçün məxariclərini azalda bilər. Digər tərəfdən, Oman, İraq kimi dərin və uzun çəkə bilən sarsıntılara uyğunlaşma bacarığı məhdud olan, habelə Bəhreyn kimi likvidliyin artan təzyiqinə məruz qalan, az dayanıqlı olan dövlətlər daha böyük risqlə üzləşir”. Sənəd müəlliflərinə görə, karbohidrogen istehsal edən bir çox ölkələr daha əvvəl neftin bahalaşdığı dövrlərdə topladığı aktivlər sayəsində neftin ucuz olacağı dövrdə daha uzun müddət dayanıqlı ola bilər. Bunlar sırasında yer alanlardan biri də məhz Azərbaycandır:“Bu da ölkənin valyuta ehtiyatlarının dövlət borcunu xeyli üstələməsi fonunda özünü göstərir”. Qurum xatırladır ki, 2019-cu ildə Azərbaycanda, BƏƏ-də, Qazaxıstanda və Qətərdə valyuta ehtiyatları dövlət borcunu xeyli üstələyib, Səudiyyə Ərəbistanının dövlət borcunun 100 faizinə, Rusiyanın dövlət borcunun isə 50 faizinə bərabər olub. Xatırladaq ki, “Moody’s” Azərbaycana “sabit” proqnozlu Ba2 kredit reytinqi təyin edib.
Bununla yanaşı hesab edilir ki, neftin yenidən artan qiyməti Azərbaycanın manevr imkanlarını artıracaq. Hazırda Azərbaycan neftinin satış qiyməti 42 dolları keçir. Qarşıdakı dövr ərzində neftin daha da bahalaşması gözlənilir. Bunu Sarbon Universitetinin professoru Jan-Antuan Düpra da təsdiq edir:“Əgər iqtisadi durğunluq neftin qiymətinin düşməsinə səbəb olubsa, demək iqtisadiyyatın neftə ehtiyacı var. İqtisadiyyat yenidən dirçəldikcə, neftin qiyməti də qalxacaq". Professor bildirib ki, koronavirus böhranı bitdikdən sonra iqtisadiyyat dirçəlməyə başlayacaq və bu da neftin qiymətinin qalxmasına səbəb olacaq:“Neftin qiymətinin düşməsinə iqtisadiyyatın tənəzzülü səbəb olub. Neft hasil olunduqca, istehlak da olmalıdır. İqtisadiyyatda durğunluq baş verən zaman neftə ehtiyac azalır. Nefti isə nə saxlamaq, nə də atmaq mümkündür. Eyni zamanda, neft dayanmadan istehsal olunan bir xammaldır. Lakin iqtisadi durğunluq neftin qiymətinin düşməsinə səbəb olubsa, demək iqtisadiyyatın neftə ehtiyacı var. İqtisadiyyat yenidən dirçələn kimi neftin qiyməti də qalxacaq".
Jan-Antuan Düpra iqtisadiyyatın yenidən dirçələcəyi vaxta da aydınlıq gətirib:“Neft, əsasən elektrik istehsalı, avtomobillərin hərəkəti üçün istifadə olunur. Lakin unutmayaq ki, bunlardan başqa neft hava nəqliyyatında, təyyarələrin hərəkəti üçün də əsas xammaldır. Bu da o deməkdir ki, neftin qiymətinin tam qalxmasını yalnız beynəlxalq hava xətlərinin tam bərpasından sonra gözləmək olar. Ancaq neftin dünya bazarında qiyməti yalnız alıcı və satıcı münasibətləri əsasında tənzimlənmir. Neft istehsalçısı ölkələr danışıqlar yolu ilə neftin qiymətinə dair qərar verə bilərlər”. Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak isə bu xüsusda qeyd edir ki, neft qiyməti artıq yüksəlişə keçir:“Rusiyanın Energetika Nazirliyi dünya bazarında neftə tələbatın əvvəlki səviyyəyə qayıtma ehtimalını yüksək dəyərləndirir. Aprel ayında gördüyümüz ən gərgin vəziyyətlə müqayisədə artıq təyyarə uçuşları, avtomobil nəqliyyatı, neft-kimya sahələrində tələbat haradasa yarıbayarı bərpa olunub. İndi bütün bunları diqqətlə izləməli, bundan sonra da tələbatın necə dəyişəcəyinə dair düzgün proqnoz verməliyik. Mən nikbin düşünürəm”. Bu fonda aydındır ki, Azərbaycanın neft gəlirləri bundan sonra da artacaq. Belə vəziyyət isə Azərbaycana neft sahəsində əlavə manevr imkanları qazandırır.
Ramil QULİYEV
