“Mən özüm dəfələrlə “Lalafo”da qədim tarixi əşyaların satışa çıxarılmasını müşahidə etmişəm” “Onlar daha çox etnoqrafik materialların onlayn satışına önəm verirlər”
“Qara bazar” müxtəlif qiymətli əşyalayın, arxeoloji və etnoqrafik nümunələrin qanundankənar satıldığı bir məkandır. Əsrlər uzunu mövcud olan və bu gün müxtəlif profillər üzrə fəaliyyət göstərən qara bazarın artıq internet paneli də formalaşıb. Müasir dövrdə bütün dünyada insanlar onlayn alış-satışdan bəhrələnirlər. Əslində, onlayn satış insanların həyatını müəyyən qədər yüngülləşdirir. Ancaq onlayn satışın xeyli bir qisminin “qara bazar” funksiyasını yerinə yetirməsi bizi qayğılandırmaya bilmir.
İnternet çoxlarımızın fəaliyyətinin bir hissəsinə çevrildiyi üçün, mütəmadi olaraq müxtəlif internet şəbəkələrində gedən məlumatlarla tanış oluruq. Bəzən qarşımıza elə faktlar çıxır ki, onu ictimailəşdirməyə bilmirik. Onlayn aksion yalnız Azərbaycanda deyil, bütün dünyada geniş yayılıb. Bu normal haldır. Lakin bəzi hallarda bu aksionlarda xalqımızın maddi-mədəni, arxeoloji və etnoqrafik dəyərlərinin, nümunələrinin hərraca çıxarıldığını görmək ürəkaçan hal deyil. Faktdır ki, bu gün onlayn hərraca çıxarılan nümunələr sırasında Azərbaycanın qədim əşyaları, xalçaları, əlyazmaları, fotoları və sairələri var ki, onlar burada çox baha qiymətə satışa çıxarılıb.
Hər bir vətəndaşın əsas vəzifələrindən biri maddi mədəniyyət nümunələrini, maddi və qeyri-maddi irsi qorumaqdır. Lakin bəzi vətəndaşlarımız bu borcu dərk etmirlər.
Bəzi ekspertlər qeyd edirlər ki, bu satışın ölkə daxilində həyata keçirilməsi ilə yanaşı, onların xaricdə onlayn satışı da həyata keçirilir. Ekspertləri təəccübləndirən məsələlərdən biri odur ki, bu əşyalar hansı yolla xarici ölkələrə aparılır və onun satışını xarici vətəndaşlar həyata keçirir. Onların bir çoxu hesab edir ki, Azərbaycanda qaçaqmalçılıqla mübarizə dövlət səviyyəsində həyata keçirilir və müvafiq dövlət qurumları bu sahədə fəaliyyət göstərirlər. Ekspertlərin qeyd etdiyinə görə, ola bilsin, o əşyalar illər əvvəl ölkə sərhədindən çıxarılıb və bu gün əntiq əşya kimi baha qiymətə alıcılara təklif olunur.
Qeyd edək ki, SSRİ dağıldıqdan sonra Azərbaycan muzeylərindən, xüsusən də rayon tarix-diyarşünaslıq muzeylərindən saysız-hesabsız eksponat oğurlanaraq xarici ölkələrə daşınıb. Bu azmış kimi, həmin dövrdə müəyyən adamlar kənd-kənd gəzərək sakinlərə məxsus qədim əşyaları baha qiymətə alaraq xarici ölkələrə satırdılar. Bu faktlar olub. Təəssüflər olsun ki, bu gün də bəzi insanlar qədim arxeoloji abidələrin yerləşdiyi məkanlardan müxtəlif etnoqqrafik əşyaları əldə edərək onları onlayn aksiona çıxarıb satırlar. Bu halla nə qədər mübarizə aparılsa da, “qara bazar” öz şəbəkəsini genişləndirməkdə davam edir.
MİRAS – Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, maddi irs üzrə mütəxəssis Fariz Xəlilli bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu gün bu problemin mövcudluğu müsbət hal deyil. O qeyd etdi ki, əlaqədar qurumlar ölkə daxilində onlayn ticarətə nəzarət etməlidirlər. Xarici aksionlara çıxarılan maddi-mədəni irs nümunələrimizin hansı yollarla xarici onlayn hərraclara çıxarılmasına gəlincə, F,Xəlilli hesab edir ki, xaricdə fəaliyyət göstərən diplomatik nümayəndəliklərimiz bu məsələni ciddi araşdırmalıdırlar: “Hesab edirəm ki, bu məsələ ilə aidiyyəti orqanlar ciddi məşğul olmalıdırlar. Çünki onlayn satış elə bir sahədir ki, daim əlaqədar qurumlar tərəfindən nəzarətdə saxlanmalıdır. Arxeoloji eksponatların onlayn satışı yolverilməzdir. Elə adamlar var ki, ata-babasından qalan mirası satmaq istəyir, bu başqa məsələdir. Ancaq onlar da bu əşyaları xaricə ölkələrə sata bilməzlər. Bu, qanunla tənzimlənən məsələdir və gömrük orqanları o əşyaların ölkədən çıxarılmasına icazə vermirlər. Hətta gömrük qurumları bu əşyaları aşkarladıqda onun ölkədən çıxarılmasının qarşısını dərhal alırlar. Azərbaycana aid etnoqrafik əşyların, xalçaların, digər maddi nümunələrin xaricdə satışı həyata keçirilirsə, həmin ölkələrdə fəaliyyət göstərən səfirliklərimiz bu məsələ ilə ciddi məşğul olmalı, onların hansı yollarla həmin ölkələrə gətirildiyini araşdırmalıdırlar”.
Onlayn satışın nəzarətsiz bir sahə olduğunu vurğulayan F.Xəlillinin sözlərinə görə, bu da sözügedən neqativ halların meydana çıxmasına şərait yaradır: “Bu gün dünyanın bütün ölkələrində, o cümlədən də Azərbaycanda onlayn ticarətlə məşğul olan saytlar fəaliyyət göstərirlər. Mən özüm dəfələrlə “Lalafo”da qədim tarixi əşyaların satışa çıxarılmasını müşahidə etmişəm. Yaxud bir sıra sosial şəbəkələrdə, o cümlədən də “Facebook”da xüsusi onlayn satış səhifələri var. Orada da tarixi əşyalar satışa qoyulur. Hətta biz o əşyaları satışa çıxaran insanlarla əlaqə saxlayıb bu əşyaların xalqa, dövlətə məxsus olduğunu demişik, yəni bu halın qarşısını almağa çalışmışıq, ancaq bacara bilməmişik. Onlara bu satışın qanunsuz olduğunu bildirsək də, bu işlə məşğul olanlar bunu nəzərə almayıblar. Onlar tunc, saxşı əşyalar, bir sözlə, daha çox etnoqrafik materialların onlayn satışına önəm verirlər. Etnoqrafik materiallar o şəxsin özünə aiddirsə, o yalnız ölkə daxilində satıla bilər, onun xaricə satılması qanunsuzdur. Ancaq vətəndaşın arxeoloji materialı onlayn satışa çıxarması birmənalı olaraq yolverilməzdir, qadağandır”. F.Xəlilli bildirdi ki, bir çox hallarda, əhali həyətyanı sahəsində olan abidələrdə özbaşına qazıntı aparır, oradan çıxan nümunələri “qara bazar”da satışa çıxarırlar. Bu halın mövcud olduğunu təəssüflə qeyd edən MİRAS rəhbərinin sözlərinə görə, bütün hallarda, Mədəniyyət Nazirliyinin bölgələrdəki səlahiyyətli qurumları bu halla mübarizə aparmalıdırlar.
“Bu məsələlər qanunla tənzimlənsə də, bir sıra hallarda əhali bunu nəzərə almır. Tapdıqları əşyaları müxtəlif yollarla ölkə daxilində satmağa çalışırlar. Deyim ki, o əşyaların qanunla ölkədən xaricə çıxarılması mümkün deyil. O əşyaları kimsə çıxarmağa cəhd göstərsə də, bu, gömrük orqanlarının nəzərindən yayınmır və dərhal o əşyalar müsadirə edilir. Sözümün canı odur ki, bu əşyaların ölkədən kənara çıxarılması məsələsi müvafiq qurumlar tərəfindən nəzarətdə saxlanır. Ancaq bizə bəzi şifahi məlumatlar çatır ki, qədim əşyalarımız Gürcüstan, İran və Rusiyanın “qara bazar”ı üzərindən xarici ölkələrə daşınır. Söz-söhbətlərə görə, bu hal qaçaqmalçılıq yolu ilə həyata keçirilir. Ancaq bu, quru söz-söhbətdir, yəni rəsmi şəkildə öz təsdiqini tapmayan məsələdir. Deyim ki, bir neçə dəfə qaçaqmalçılıq yolu ilə qədim əşyaların ölkədən kənara çıxarılmasına cəhdlər göstərilsə də, bu, gömrük işçiləri tərəfindən aşkar edilib. Hətta gömrüyün müsadirə etdiyi materialların siyahısını onlar nəşr də ediblər. Onlayn satışa gəlincə, oradan da sifariş verilən materialın ölkədən çıxarılması mümkün deyil” - deyən F.Xəlilli qeyd etdi ki, bu gün istənilən dövlət qurumu onlayn satışı internet üzərindən izləyə və qanunsuzluqlara qarşı mübarizə apara bilər.
Azərbaycanla müqayisədə dünyanın bir çox ölkələrində, o cümlədən də Rusiyada ara arxeologiyanın geniş miqyas aldığını deyən F.Xəlillinin sözlərində görə, arxeoloji materialların ölkədən xaricə çıxarılması mənfi haldır. “Rusiyada ara arxeologiya çox geniş yayılıb və o artıq mütəşəkkil cinayətkarlıq halı alıb. Bizdə isə müəyyən nümunələr var. Bir də görürsən ki, hansısa şəxslər sənə yanaşır və hansısa arxeoloji əşyanı satmaq istədiklərini bildirirlər. Bu hallarda dərhal əlaqədar qurumlara xəbərdarlıq edilir. Ancaq bu gün xarici onlayn aksionlarda satışa çıxarılan o nümunələrin hansı yollarla, hansı şəbəkələr vasitəsilə xaricə çıxarılması təəccüblüdür. Çünki dövlət qurumları bu kimi hallara qarşı kəskin mübarizə aparırlar” - deyə F.Xəlilli vurğuladı.
İradə SARIYEVA
